Gieo lời tử tế trên 'đất' ảo

Học sinh Trường THPT Thường Xuân 2 sử dụng thiết bị thông minh để truy cập mạng xã hội sau giờ học chính khóa.

“Rác” ngôn từ và những mảng tối trên không gian số

Thường xuyên cập nhật tin tức qua tiktok và facebook, anh Vũ Bảo Chung, ở xã Thạch Bình không khỏi chạnh lòng trước làn sóng “rác” ngôn từ tràn ngập dưới các video đang lên xu hướng. Những lời bình luận thô tục, xuyên tạc, xúc phạm danh dự xuất hiện khắp nơi, từ chủ đề chính sách, an sinh xã hội cho đến đời tư người nổi tiếng. “Nhiều người núp bóng tài khoản ẩn danh để buông lời cay độc, kích động đám đông mà không hề nghĩ đến hậu quả. Đáng lo hơn là những bình luận tiêu cực đó lại thu hút rất nhiều lượt tương tác, vô tình đẩy thuật toán khiến thông tin sai lệch lan nhanh hơn và xa hơn”, anh Chung chia sẻ. Đằng sau những dòng chữ vô tình ấy là những con người đang chịu những tổn thương thật: người bị “ném đá” hội đồng mà không có cơ hội thanh minh, gia đình bị kéo vào vòng xoáy khủng hoảng chỉ vì một tin đồn chưa kiểm chứng lan truyền chóng mặt.

Những biểu hiện ứng xử lệch chuẩn trên mạng đang diễn ra dưới nhiều hình thái đáng lo. Đầu tiên là xu hướng “văn hóa tẩy chay” kiểu hội đồng: chỉ một thông tin chưa được kiểm chứng, hàng ngàn tài khoản đồng loạt lao vào lăng mạ, “đánh hội đồng” một cá nhân hay doanh nghiệp. Tiếp đó là vấn nạn tin giả, tin giật gân núp bóng “tin nóng” để câu view, câu like phục vụ lợi ích thương mại bẩn. Đáng ngại hơn là tình trạng phát ngôn thù hận, kỳ thị vùng miền, xúc phạm tín ngưỡng được thực hiện tinh vi qua ký hiệu và tiếng lóng để qua mặt bộ lọc của các nền tảng. Môi trường số ô nhiễm như vậy không chỉ gây hại cho người lớn, mà còn ảnh hưởng đặc biệt đến trẻ em và thanh thiếu niên - những người chưa có đủ kinh nghiệm để phân biệt thật giả, đúng sai.

Sự lệch chuẩn này không còn dừng lại ở câu chuyện đạo đức, nó đã chạm đến lằn ranh của pháp luật. Thời gian qua, các cơ quan chức năng đã phát hiện và xử lý hàng ngàn trường hợp vi phạm. Hàng trăm chủ tài khoản và hội nhóm lớn bị xử phạt hành chính với số tiền lên đến hàng tỷ đồng vì hành vi cung cấp, chia sẻ thông tin sai sự thật, xúc phạm danh dự cá nhân và tổ chức. Nhiều trường hợp nghiêm trọng đã bị khởi tố hình sự. Chiếc mặt nạ “vô danh” đang ngày càng mỏng manh hơn trước bàn tay pháp luật: không gian mạng chính xác không phải là “vùng lõm” của luật pháp, và những ai hành xử thiếu ý thức sớm muộn cũng phải đối mặt với hậu quả rất thật.

Thượng tôn pháp luật và trách nhiệm “gieo mầm xanh”

Năm 2025, theo DataReportal, Việt Nam có 79 triệu tài khoản mạng xã hội, tương đương gần 78% dân số, thuộc nhóm các quốc gia có tỷ lệ người dùng mạng xã hội cao nhất châu Á. Facebook, tiktok, youtube, Instagram... đã trở thành “sân nhà” của hàng triệu người từ thành thị đến nông thôn. Trong một không gian số rộng lớn và sôi động như vậy, việc xây dựng “hành lang xanh” về cả nhận thức lẫn pháp lý không còn là câu chuyện của ngày mai, mà là đòi hỏi bức thiết ngay hôm nay.

Tiến sĩ Nguyễn Thị Việt Hưng, Phó Trưởng phòng Quản lý khoa học, Công nghệ và Hợp tác quốc tế, Trường Đại học Hồng Đức, cho rằng để “làm sạch mảnh đất ảo”, cần có sự chung tay đồng bộ từ ba phía: cá nhân người dùng, cơ quan quản lý nhà nước và các nhà phát triển nền tảng. Thay đổi bền vững nào cũng phải bắt đầu từ nhận thức của từng cá nhân.

Ở góc độ cá nhân, theo Tiến sĩ Nguyễn Thị Việt Hưng: “Mỗi người dùng mạng xã hội cần trở thành một màng lọc thông minh. Trước khi bấm chia sẻ hay gõ một dòng bình luận, hãy chậm lại một nhịp để kiểm chứng. Sự tử tế trên mạng đôi khi bắt đầu từ chính sự im lặng đúng lúc, không tiếp tay cho cái xấu, không lan truyền năng lượng tiêu cực. Mỗi cá nhân phải tự ý thức được quyền và nghĩa vụ của mình, hiểu rằng tự do ngôn luận luôn có ranh giới là sự tôn trọng pháp luật và danh dự của người khác”.

Về phía quản lý nhà nước, hệ thống pháp lý được từng bước hoàn thiện qua Luật An toàn thông tin mạng 2015, Luật An ninh mạng 2018 (sửa đổi 2025) cùng nhiều nghị định và Bộ Quy tắc ứng xử trên mạng xã hội. Đặc biệt, từ ngày 1/7/2026, Nghị định số 174/2026/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bưu chính, viễn thông, công nghệ thông tin chính thức có hiệu lực, được xem là “thước đo cứng” siết chặt kỷ cương mạng. Theo đó, phạt từ 20 - 30 triệu đồng với hành vi chia sẻ thông tin giả mạo, vu khống, đồi trụy, vi phạm bản quyền hay “báo chí hóa” không phép; mức phạt tăng lên 30 - 50 triệu đồng với những vi phạm nghiêm trọng hơn như xuyên tạc lịch sử, tiết lộ bí mật đời tư hoặc tung tin sai gây hoang mang dư luận, thiệt hại kinh tế... Kèm theo đó là các biện pháp khắc phục như buộc gỡ nội dung vi phạm, khóa tài khoản hay kênh nội dung.

Riêng với các nhà phát triển nền tảng như Meta, ByteDance, Google,... không thể chỉ chạy theo thuật toán tối ưu lợi nhuận mà bỏ qua trách nhiệm xã hội. Cần phối hợp chặt chẽ với cơ quan quản lý Việt Nam để chủ động ngăn chặn, gỡ bỏ nội dung độc hại, kiểm soát tài khoản ẩn danh và ưu tiên hiển thị những nội dung lành mạnh cho người dùng.

Mạng xã hội suy cho cùng là tấm gương trong suốt phản chiếu chân thực nhất phông văn hóa của mỗi người trong đời thực. Một lời bình luận tử tế, một bài chia sẻ có trách nhiệm hôm nay có thể trở thành hạt giống cho một không gian số văn minh hơn ngày mai. Những hạt giống tốt ấy cộng lại, nhân lên, sẽ góp phần nuôi dưỡng một thế hệ công dân số biết suy nghĩ trước khi nhấn “đăng”, biết đặt mình vào vị trí người khác trước khi gõ phím phán xét. Khi mỗi người trang bị cho mình “sức đề kháng” trước thông tin xấu độc, đồng thời hiểu rõ và tuân thủ pháp luật, “mảnh đất ảo” sẽ không còn chỗ cho ngôn từ thù hận. Gieo lời tử tế, sống đúng pháp luật, đó chính là cách chúng ta bảo vệ cộng đồng và bảo vệ chính bản thân trong kỷ nguyên số này.

Bài và ảnh: Bá Phượng