Giấu bệnh vì sợ bị xa lánh, nhiều ca lao bị bỏ sót

Những rào cản xã hội khiến nhiều ca bệnh lao “ẩn mình” trong cộng đồng, làm cho việc phát hiện và điều trị lao càng trở nên thách thức với ngành y tế.

TP.HCM vẫn là “điểm nóng” bệnh lao

Hiện Việt Nam xếp thứ 12 trong số 30 quốc gia có gánh nặng lao cao nhất thế giới. Ước tính mỗi năm cả nước có khoảng 184.000 ca mắc mới, tương ứng tỷ lệ 182 ca/100.000 dân. Tuy nhiên, tỷ lệ phát hiện thực tế chỉ đạt khoảng 105,4 ca/100.000 dân.

Sàng lọc triệu chứng lao trong cộng đồng. Ảnh: Tổ chức FIT

Riêng TP.HCM, số ca mắc chiếm khoảng 25% tổng số ca lao toàn quốc - cao nhất cả nước. Trong năm 2025, thành phố phát hiện và điều trị hơn 16.000 ca bệnh.

Trong giai đoạn 2020 - 2025, chương trình can thiệp phòng, chống lao đã triển khai sàng lọc quy mô lớn với hơn 731.000 người được tiếp cận, thực hiện hơn 713.000 lượt chụp X-quang phổi. Qua đó, nhiều trường hợp bệnh được phát hiện và điều trị kịp thời, góp phần hạn chế lây lan trong cộng đồng.

TP.HCM cũng là một trong những địa phương đi đầu trong ứng dụng công nghệ vào phòng, chống lao như: xe X-quang lưu động, xét nghiệm GeneXpert và trí tuệ nhân tạo trong đọc phim X-quang. Tuy nhiên, nhiều ca bệnh vẫn đang bị bỏ sót, làm gia tăng nguy cơ lây lan.

Theo các chuyên gia, triệu chứng bệnh lao ở giai đoạn đầu thường không điển hình, dễ bị bỏ sót nếu chỉ dựa vào việc người dân tự đến khám. Bên cạnh đó, các yếu tố xã hội như tâm lý e ngại, kỳ thị cũng khiến nhiều người bệnh không tiếp cận hệ thống y tế chính thống.

Theo ông Võ Nguyễn Quang Luân, Chủ tịch tổ chức Friends for International Tuberculosis Relief, một trong những rào cản lớn nhất trong công tác phòng, chống lao hiện nay là yếu tố xã hội, đặc biệt là tình trạng kỳ thị và thiếu hiểu biết về bệnh trong cộng đồng.

Ông Võ Nguyễn Quang Luân cho biết, Tổ chức FIT luôn luôn sẵn sàng đồng hành cùng Việt Nam trong phòng chống lao. Ảnh: Tổ chức FIT

Thực tế từ các hoạt động tầm soát lao trong cộng đồng do FIT triển khai tại TP.HCM, Hà Nội và nhiều tỉnh, thành khác cho thấy nhiều người bệnh có tâm lý e ngại, giấu bệnh và chỉ đi khám khi tình trạng đã nặng, làm gia tăng nguy cơ lây lan trong cộng đồng.

Trong khi đó, bệnh lao hoàn toàn có thể được phát hiện sớm và điều trị hiệu quả nếu người dân chủ động tiếp cận dịch vụ y tế. Đáng chú ý, tỷ lệ lao tiềm ẩn trong cộng đồng vẫn ở mức cao, ước tính khoảng 25 - 35% dân số mang vi khuẩn lao nhưng chưa phát triển thành bệnh.

Khi hệ miễn dịch suy yếu, các trường hợp này có thể chuyển sang lao hoạt động và trở thành nguồn lây tiềm tàng. Theo ông Luân, cần tăng cường truyền thông nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng, đồng thời đẩy mạnh tầm soát, phát hiện sớm và điều trị dự phòng cho các nhóm nguy cơ cao.

Về mục tiêu chấm dứt bệnh lao vào năm 2035, ông Võ Nguyễn Quang Luân nhận định: "Trước đây, Việt Nam đã thể hiện quyết tâm rất cao khi kiểm soát hiệu quả COVID-19 trong thời gian ngắn. Do đó, nếu toàn xã hội cùng vào cuộc, Việt Nam hoàn toàn có điều kiện để chấm dứt bệnh lao. Tuy nhiên, khác với COVID-19 ảnh hưởng đến toàn bộ dân số, bệnh lao thường tập trung ở các nhóm dễ bị tổn thương. Vì vậy, cần có các giải pháp đồng bộ về chính sách, kỹ thuật và truyền thông. Tổ chức FIT luôn luôn sẵn sàng đồng hành cùng Việt Nam trong công tác phòng chống lao" - ông Luân cho biết.

Bao phủ điều trị còn thấp

TS.BS. Đặng Thị Minh Hà, Phó Giám đốc Bệnh viện Phạm Ngọc Thạch, TP.HCM cho biết, công tác điều trị bệnh lao vẫn còn nhiều thách thức, đặc biệt là nguy cơ lao kháng thuốc.

Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2025 giảm 50% tỷ lệ mắc lao mới và giảm 70% số ca tử vong so với năm 2015. Tuy nhiên, giai đoạn 2015 - 2024, tỷ lệ mắc mới chỉ giảm 8,4%, còn tỷ lệ tử vong giảm khoảng 28%, thấp hơn nhiều so với mục tiêu đề ra.

BS Hà nhận định, mục tiêu quốc gia không đạt thì TP.HCM cũng chịu tác động chung. Một chỉ số quan trọng khác là độ bao phủ điều trị - tức tỷ lệ người mắc lao được phát hiện và đưa vào điều trị trong tổng số ca ước tính.

Bệnh lao nếu không điều trị đúng, đủ, đều sẽ trở thành lao kháng thuốc, điều trị rất khó khăn, tốn kém. Ảnh: Tổ chức FIT

Theo Tổ chức Y tế Thế giới, tỷ lệ này của Việt Nam năm 2024 đạt khoảng 58%, trong khi số liệu của Chương trình chống lao quốc gia năm 2025 là khoảng 63%, vẫn thấp hơn nhiều so với mục tiêu trên 90%.

Tại TP.HCM, tỷ lệ điều trị thành công bệnh lao đạt khoảng 84,5%, chưa đạt chỉ tiêu đề ra. Nếu xét riêng hệ thống y tế cơ sở, tỷ lệ này đã vượt 90%, song khi tính chung toàn hệ thống, bao gồm cả khu vực công - tư và các đơn vị đặc thù, con số này giảm đáng kể. Cụ thể, tại khu vực công - tư chỉ đạt khoảng 65,7%, còn tại các cơ sở xã hội đặc thù khoảng 61%.

"Nguyên tắc khi đã phát hiện lao là phải điều trị ngay, không trì hoãn chờ đợi gì cả, kể cả chỉ vài ngày. Bởi vì nó sẽ khiến tình trạng bệnh nặng hơn cho chính người bệnh, đồng thời gây ra nguồn lây cho cộng đồng, mà gần nhất chính là người thân trong gia đình. Còn nếu điều trị mà không đúng, đủ, đều thì sẽ chuyển thành lao kháng thuốc", TS.BS. Đặng Thị Minh Hà nhấn mạnh.

Sở Y tế TP.HCM cho biết, thời gian tới thành phố sẽ mở rộng sàng lọc lao tại cộng đồng, ưu tiên các khu vực đặc thù như Côn Đảo, đồng thời thí điểm các công cụ mới như Pluslife, ống nghe AI trong tầm soát cho cả trẻ em và người lớn, kết hợp phát hiện bệnh phổi sau lao.

Giai đoạn 2026 - 2030, TP.HCM đặt mục tiêu giảm tỷ lệ mắc lao xuống dưới 20/100.000 dân, đẩy mạnh tầm soát chủ động, tập trung vào các nhóm nguy cơ cao như người nhiễm HIV, người mắc bệnh mạn tính, người cao tuổi và khu vực đông dân cư.

Kim Dung-CTV Nguyễn Dư/VOV-TP.HCM