Giáo dục nghề nghiệp: Trụ cột cân bằng cung cầu thị trường lao động

“Khoảng trống” về kỹ năng và trải nghiệm thực tế

Thị trường lao động Hà Nội đang bước vào giai đoạn chuyển dịch sâu sắc chưa từng có. Công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI), tự động hóa và xu hướng toàn cầu hóa vừa mở ra nhiều cơ hội việc làm mới, vừa tạo ra áp lực lớn đối với lực lượng lao động trẻ. Trong bối cảnh đó, sinh viên, nhóm sẽ trực tiếp gia nhập thị trường lao động trong vài năm tới được đánh giá là năng động, nhanh nhạy, song vẫn tồn tại không ít “khoảng trống” về kỹ năng, trải nghiệm thực tế và hiểu biết thị trường.

Theo khảo sát “Bức tranh việc làm sinh viên Hà Nội 2025” do Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội thực hiện trong quý III/2025, sinh viên Thủ đô đang sở hữu nhiều phẩm chất phù hợp với kỷ nguyên số. Cụ thể, 59,24% sinh viên tự tin vào khả năng thích ứng nhanh với môi trường và công cụ làm việc mới, năng lực quan trọng giúp người lao động không bị tụt hậu trước sự thay đổi nhanh chóng của công nghệ.

Công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI), tự động hóa và xu hướng toàn cầu hóa vừa mở ra nhiều cơ hội việc làm mới

Bên cạnh đó, 55,58% sinh viên cho biết thành thạo trong việc tìm kiếm và đánh giá độ tin cậy của thông tin trên Internet. Đáng chú ý, 84,28% sinh viên tự tin vào khả năng tự học và cập nhật kiến thức mới từ mức trung bình trở lên. Các kỹ năng mềm nền tảng như làm việc nhóm, quản lý thời gian, phối hợp và thuyết phục đều đạt tỷ lệ tự tin trên 83%. Những con số này cho thấy sinh viên Hà Nội không thiếu năng lực tiếp cận tri thức mới hay khả năng thích ứng.

Tuy nhiên, đằng sau những điểm sáng ấy vẫn tồn tại nhiều “vùng trũng” đáng lo ngại. Có tới 54,89% sinh viên chưa từng tham gia bất kỳ kỳ thực tập chính thức nào; gần 70% chưa từng tham gia nghiên cứu khoa học hay dự án khởi nghiệp. Khoảng cách giữa đào tạo trong nhà trường và thực tiễn doanh nghiệp vì thế vẫn khá lớn, khiến nhiều sinh viên thiếu kinh nghiệm “thực chiến” khi ra trường.

Năng lực chuyên môn cũng là điểm nghẽn đáng chú ý. Khảo sát cho thấy 71,47% sinh viên tự đánh giá kỹ năng sử dụng phần mềm chuyên ngành chỉ ở mức trung bình trở xuống. 92,57% gặp khó khăn khi trình bày năng lực trong hồ sơ năng lực; hơn một nửa (51,09%) chưa hiểu rõ về phỏng vấn hành vi, kỹ thuật tuyển dụng phổ biến hiện nay. Đặc biệt, 44,57% sinh viên đánh giá tiếng Anh phục vụ công việc ở mức yếu hoặc rất yếu, tạo rào cản lớn trong bối cảnh hội nhập.

Không chỉ thiếu kỹ năng, nhiều sinh viên còn mơ hồ về thị trường lao động. Chỉ 33,41% hiểu rõ xu hướng cạnh tranh ngành học; gần 40% không nắm được nhu cầu nhân lực tại Hà Nội; gần một nửa chưa có kế hoạch nghề nghiệp cụ thể cho 3-5 năm tới. Tỷ lệ sinh viên không hiểu rõ quyền lợi cơ bản theo Luật Lao động lên tới 74,27%, trong khi 84,48% không biết đến các chính sách hỗ trợ việc làm của Thành phố. Đây là những “lỗ hổng” khiến lao động trẻ dễ bị tổn thương khi bước vào thị trường.

Giáo dục nghề nghiệp: Lời giải cho bài toán cung cầu lao động

Trong bức tranh chung của cả nước, những thách thức đối với lao động trẻ càng trở nên rõ nét. Theo Cục Thống kê, năm 2025 tỷ lệ thất nghiệp thanh niên đạt 8,64%, tăng so với năm 2024; trong đó khu vực thành thị lên tới 11,23%. GS,TS. Giang Thanh Long (Đại học Kinh tế Quốc dân) chỉ ra nghịch lý, tỷ lệ lao động có trình độ cao đẳng trở lên làm việc không đúng chuyên môn hoặc thất nghiệp lại cao hơn nhóm lao động trình độ thấp, phản ánh sự mất cân đối nghiêm trọng giữa đào tạo và nhu cầu thị trường.

Theo đại diện Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội, mặc dù tỷ lệ thất nghiệp chung ở Việt Nam vẫn ở mức thấp, song thất nghiệp thanh niên có xu hướng gia tăng, nhất là ở nhóm bị ảnh hưởng bởi tái cơ cấu doanh nghiệp và chuyển đổi xanh. Hiện có khoảng 1,6 triệu thanh niên từ 15-24 tuổi không có việc làm và không tham gia học tập hay đào tạo, chiếm 11,5% tổng số thanh niên, nguy cơ lớn về lãng phí nguồn nhân lực.

Phát triển giáo dục nghề nghiệp đồng nghĩa với đào tạo nguồn nhân lực “đúng và trúng” nhu cầu thị trường

Trong bối cảnh đó, vai trò của giáo dục nghề nghiệp ngày càng được khẳng định. Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị đã xác định rõ: giáo dục nghề nghiệp giữ vai trò then chốt trong phát triển lực lượng lao động kỹ năng cao và là cấu phần quan trọng của hệ thống giáo dục mở, liên thông, học tập suốt đời. Phát triển giáo dục nghề nghiệp đồng nghĩa với đào tạo nguồn nhân lực “đúng và trúng” nhu cầu thị trường, tăng khả năng có việc làm ngay sau tốt nghiệp.

Công tác phân luồng học sinh cần được thực hiện quyết liệt, giúp người học sớm lựa chọn con đường phù hợp thay vì chạy theo bằng cấp. Hệ thống đào tạo nghề cần được chuẩn hóa chương trình, cập nhật công nghệ mới và gắn chặt với doanh nghiệp, để người học không còn “học chay”.

Ngành Công Thương sẵn sàng mở rộng liên kết tạo đầu ra

Trong định hướng chung đó, ngành Công Thương được xác định là một trong những lực lượng nòng cốt trong đào tạo và cung ứng nhân lực kỹ thuật, công nghiệp, thương mại, dịch vụ cho nền kinh tế. Thời gian qua, hệ thống các trường cao đẳng, đại học trực thuộc Bộ Công Thương đã đẩy mạnh đổi mới chương trình đào tạo theo hướng gắn với nhu cầu doanh nghiệp, chú trọng kỹ năng thực hành, kỹ năng số và tác phong công nghiệp.

Theo đại diện Trường Cao đẳng Kinh tế Công nghiệp Hà Nội (Bộ Công Thương) cho biết, nhà trường đã và đang triển khai nhiều giải pháp nhằm đáp ứng sát nhu cầu thị trường lao động. Theo đó, chương trình đào tạo được xây dựng theo mô-đun, cập nhật thường xuyên trên cơ sở tham vấn doanh nghiệp trong các lĩnh vực công nghiệp chế biến, cơ khí, điện – điện tử, logistics và thương mại điện tử. Sinh viên được tăng thời lượng thực hành, thực tập tại doanh nghiệp, với cam kết “đào tạo gắn với vị trí việc làm”.

Đặc biệt, nhà trường đã ký kết hợp tác với nhiều doanh nghiệp trong và ngoài nước để đồng thiết kế chương trình đào tạo, tiếp nhận sinh viên thực tập và tuyển dụng ngay sau tốt nghiệp, qua đó hình thành chuỗi liên kết “đào tạo – thực hành – việc làm”. “Mục tiêu của chúng tôi là để sinh viên ra trường làm được việc ngay, giảm tối đa thời gian đào tạo lại cho doanh nghiệp”, đại diện Trường Cao đẳng Kinh tế Công nghiệp Hà Nội nhấn mạnh.

Thực tiễn này cho thấy, khi giáo dục nghề nghiệp được đặt đúng vị trí, có sự đồng hành của ngành quản lý và doanh nghiệp, bài toán khoảng cách giữa đào tạo và thị trường lao động hoàn toàn có thể được thu hẹp. Giáo dục nghề nghiệp, với vai trò trụ cột, sẽ là chìa khóa quan trọng giúp Hà Nội và cả nước xây dựng lực lượng lao động trẻ có kỹ năng, đáp ứng yêu cầu phát triển trong kỷ nguyên số.

Nga Đỗ