Gian lận điểm thi ở Tuyên Quang: Đừng để áp lực thành tích đẩy trẻ vào khủng hoảng tâm lý

Ảnh minh họa

Việc cơ quan chức năng phát hiện và xử lý vụ gian lận điểm thi môn Toán tại Tuyên Quang đã thu hút sự quan tâm của dư luận. Bên cạnh những câu hỏi về quy trình tổ chức kỳ thi và trách nhiệm của các bên liên quan, câu chuyện còn phản ánh một thực tế đáng lo ngại trong môi trường mà thành tích học tập được đặt lên hàng đầu, không ít học sinh đang phải gánh chịu sức ép nặng nề từ gia đình, nhà trường và chính bản thân mình.

Theo chuyên gia tâm lý, phía sau những điểm số đẹp, thứ hạng cao đôi khi là những tháng ngày căng thẳng, lo âu, thậm chí là khủng hoảng tâm lý kéo dài. Khi người lớn quá coi trọng kết quả mà quên đi sức khỏe tinh thần của trẻ, những hệ lụy có thể âm thầm tích tụ.

Trẻ kiệt sức cảm xúc

Theo ThS. Tâm lý Nguyễn Thu Trang, Viện Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai, trong bối cảnh xã hội hiện đại, việc cha mẹ mong muốn con học tập tốt và phát triển bản thân là điều hoàn toàn tích cực. Tuy nhiên, kỳ vọng chỉ thực sự có ý nghĩa khi phù hợp với năng lực và đặc điểm của từng đứa trẻ.

"Nhu cầu phát triển lành mạnh như phấn đấu trong học tập, khám phá tri thức hay hoàn thiện bản thân có thể trở nên không còn lành mạnh nếu đi kèm những kỳ vọng cứng nhắc, vượt quá khả năng của trẻ", chuyên gia nhận định.

Khi liên tục phải cố gắng để đạt những mục tiêu vượt ngoài năng lực, học sinh dễ rơi vào trạng thái căng thẳng kéo dài. Các em trở nên nhạy cảm hơn về mặt cảm xúc, khó kiểm soát cảm xúc và luôn sống trong tâm trạng lo lắng trước mỗi kỳ kiểm tra, kỳ thi.

Theo ThS. Nguyễn Thu Trang, một trong những hậu quả đáng lo ngại là kiệt sức cảm xúc. Đây là trạng thái trẻ cảm thấy không còn năng lượng tinh thần để tiếp tục học tập, giao tiếp hay ứng phó với áp lực cuộc sống. Nhiều em dù vẫn đến trường mỗi ngày nhưng luôn trong tình trạng mệt mỏi, mất động lực, không còn hứng thú với việc học.

Trong môi trường giáo dục còn chịu ảnh hưởng của "bệnh thành tích", nhiều học sinh luôn phải đối diện với sức ép về điểm số, thứ hạng hay các giải thưởng. Một số giáo viên, dù mong muốn học sinh tiến bộ, đôi khi cũng vô tình tạo áp lực khi quá nhấn mạnh kết quả học tập.

ThS. Tâm lý Nguyễn Thu Trang, Viện Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai tư vấn tâm lý cho bệnh nhân.

"Khi những kỳ vọng đó không phù hợp với năng lực, sở thích và khả năng phát triển của từng cá nhân, trẻ dễ hình thành nỗi sợ thất bại, lo lắng trước sự đánh giá của người khác và có xu hướng tự gây áp lực cho chính mình", ThS. Nguyễn Thu Trang phân tích.

Theo chuyên gia, điều đáng lo ngại là cả phụ huynh và giáo viên đôi khi cũng bị cuốn vào "vòng xoáy thành tích", tìm mọi cách để học sinh đạt kết quả cao mà quên mất mục tiêu cốt lõi của giáo dục là giúp trẻ phát triển toàn diện.

Khi trẻ bị đánh đồng giá trị bản thân với điểm số

Không chỉ ảnh hưởng đến cảm xúc, áp lực thành tích còn tác động mạnh đến nhận thức của trẻ. Theo ThS. Nguyễn Thu Trang, lứa tuổi vị thành niên và thanh thiếu niên là giai đoạn não bộ và nhận thức vẫn đang hoàn thiện. Vì vậy, các em rất dễ tiếp nhận những thông điệp từ người lớn và biến chúng thành cách nhìn nhận về chính bản thân.

Nếu thường xuyên nghe những lời trách móc, so sánh hoặc chỉ được ghi nhận khi đạt thành tích cao, trẻ dễ hình thành suy nghĩ mình kém cỏi, không đủ giỏi hoặc không xứng đáng với sự yêu thương nếu không đạt kết quả như mong đợi.

"Nhiều trẻ cảm thấy năng lực bản thân kém vì không đáp ứng được kỳ vọng của cha mẹ. Các em trở nên tự ti, thu mình hoặc ngược lại, lao vào học tập không ngừng nghỉ để chứng minh giá trị của bản thân", chuyên gia cho biết.

Theo thời gian, những suy nghĩ tiêu cực này có thể trở thành niềm tin cố hữu. Trẻ cho rằng xã hội luôn đòi hỏi mình phải hoàn hảo, không được phép mắc sai lầm và chỉ được công nhận khi đạt thành tích xuất sắc. Đây cũng là lý do nhiều học sinh rơi vào trạng thái lo âu kéo dài trước các kỳ thi. Không ít em xem một bài kiểm tra hay một kỳ thi là yếu tố quyết định tương lai và giá trị của bản thân.

Khi trẻ bị đánh đồng giá trị bản thân với điểm số

Theo ThS. Nguyễn Thu Trang, thông điệp cha mẹ truyền cho con có vai trò đặc biệt quan trọng. Nếu cha mẹ chỉ tập trung vào điểm số, liên tục chỉ trích hoặc so sánh con với người khác, trẻ sẽ dần đánh mất cái nhìn tích cực về chính mình.

Ngược lại, khi cha mẹ ghi nhận sự cố gắng, tôn trọng sự khác biệt và đồng hành cùng con vượt qua khó khăn, trẻ sẽ có động lực học tập bền vững hơn và phát triển lòng tự tin.

Từ vụ việc gian lận điểm thi ở Tuyên Quang, bên cạnh việc xử lý nghiêm các sai phạm để bảo đảm sự công bằng của các kỳ thi, cũng cần nhìn nhận sâu hơn về áp lực thành tích trong giáo dục.

Điểm số có thể phản ánh một phần kết quả học tập, nhưng không thể là thước đo duy nhất đánh giá năng lực hay giá trị của một con người. Một môi trường giáo dục lành mạnh cần giúp học sinh được học tập trong sự tôn trọng, được phép mắc sai lầm và được phát triển theo đúng năng lực của mình.

Chỉ khi gia đình và nhà trường cùng thay đổi cách nhìn về thành tích, trẻ mới thực sự được lớn lên với tâm thế tự tin, hạnh phúc và khỏe mạnh cả về thể chất lẫn tinh thần.

Nam Nguyên