Giám sát để kiến tạo phát triển

Phát biểu tại Diễn đàn về hoạt động giám sát của Quốc hội, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh: “Giám sát không chỉ để xem xét việc đã làm mà phải góp phần định hình việc cần làm; không chỉ phát hiện hạn chế mà phải tháo gỡ điểm nghẽn, cảnh báo rủi ro, thúc đẩy hành động và kiến tạo phát triển”.

Vấn đề đặt ra không chỉ là đổi mới kỹ thuật giám sát mà là đổi mới tư duy giám sát. Trước đây, giám sát chủ yếu được nhìn nhận như công cụ kiểm soát quyền lực thì nay cần được tiếp cận như một động lực hoàn thiện thể chế, nâng cao hiệu lực quản trị quốc gia và khơi thông các nguồn lực cho phát triển. Đó không chỉ là sự thay đổi về phương thức thực hiện chức năng giám sát mà còn là sự chuyển dịch trong tư duy lãnh đạo và quản trị, phù hợp với yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa hiện đại và hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước đến năm 2045.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn chủ trì Diễn đàn của Quốc hội về hoạt động giám sát. Ảnh: qdnd.vn

Sự đổi mới ấy trước hết thể hiện ở việc chuyển từ “giám sát việc đã làm” sang “giám sát những gì cần phải thay đổi”. Trong cách tiếp cận truyền thống, giám sát mang nặng tính hậu kiểm: Chính sách được ban hành, tổ chức thực hiện trong một thời gian rồi mới tiến hành đánh giá, tổng kết và kiến nghị khắc phục. Nhưng trong một nền quản trị hiện đại, hậu kiểm chỉ là một phần của giám sát. Quốc hội cần tham gia sâu hơn vào việc nhận diện sớm những khoảng trống của pháp luật, phát hiện những điểm nghẽn trong tổ chức thực hiện, cảnh báo các rủi ro chính sách và thúc đẩy việc điều chỉnh ngay khi vấn đề mới xuất hiện. Giám sát vì thế không chỉ đi sau để đánh giá mà còn phải đi cùng để đồng hành và trong nhiều trường hợp phải đi trước để dự báo. Khi đó, giám sát không chỉ là công cụ kiểm soát quyền lực mà còn trở thành một phương thức kiến tạo thể chế.

Nếu giám sát truyền thống chủ yếu trả lời câu hỏi việc thực thi pháp luật có đúng quy định hay không thì giám sát trong giai đoạn mới cần trả lời thêm một câu hỏi quan trọng hơn: Chính sách và cách thức tổ chức thực hiện có đang tạo ra động lực phát triển hay không. Một quy định hoàn toàn đúng về mặt pháp lý nhưng làm gia tăng chi phí tuân thủ, kéo dài thời gian xử lý thủ tục hoặc cản trở đổi mới sáng tạo thì vẫn cần được xem xét. Một cơ chế không sai nhưng không còn phù hợp với yêu cầu thực tiễn cũng cần được điều chỉnh. Một bộ máy hoàn thành đầy đủ quy trình nhưng chưa tạo ra giá trị mới cho xã hội thì vẫn phải tiếp tục đổi mới. Chính ở góc độ này, giám sát trở thành động lực của cải cách chứ không chỉ là công cụ của kiểm tra.

Trong quản trị hiện đại, hiệu quả không được đánh giá bằng khối lượng công việc đã thực hiện mà bằng kết quả và tác động tạo ra đối với xã hội. Một cuộc giám sát không thành công chỉ vì có thêm một báo cáo hay thêm nhiều kiến nghị. Giá trị của giám sát phải được đo bằng những thay đổi mà nó tạo ra sau đó: Một đạo luật được sửa đổi để khắc phục khoảng trống pháp lý, một thủ tục hành chính được cắt giảm, một dự án được tháo gỡ vướng mắc, một cơ chế bất cập được thay thế, một nguồn lực xã hội được khơi thông hoặc quyền lợi chính đáng của người dân được bảo vệ tốt hơn. Khi mỗi cuộc giám sát tạo ra một bước tiến trong hoàn thiện thể chế, nâng cao hiệu lực thực thi pháp luật và cải thiện chất lượng quản trị thì lúc đó hoạt động giám sát mới thực sự hoàn thành sứ mệnh của mình.

Muốn đạt được mục tiêu ấy, phương thức giám sát cũng phải được đổi mới tương xứng với yêu cầu của thời đại số. Không thể giám sát những vấn đề mới bằng tư duy cũ, phương thức cũ và công cụ cũ. Hoạt động giám sát cần được hỗ trợ bởi dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo và các nền tảng số để theo dõi việc thực hiện chính sách theo thời gian thực; đồng thời mở rộng việc khai thác thông tin từ cử tri, doanh nghiệp, giới chuyên gia, Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức chính trị - xã hội và báo chí. Một nền giám sát hiện đại không chỉ phản ứng với những vấn đề đã xảy ra mà còn phải trở thành hệ thống cảnh báo sớm của nền quản trị quốc gia, giúp phát hiện và xử lý những bất cập ngay từ khi mới hình thành.

Đổi mới tư duy giám sát cũng đồng nghĩa với việc đổi mới trách nhiệm sau giám sát. Mỗi kết luận giám sát phải trở thành điểm khởi đầu của cải cách, chứ không phải điểm kết thúc của một quy trình. Mỗi kiến nghị phải gắn với trách nhiệm cụ thể, thời hạn thực hiện rõ ràng và cơ chế theo dõi đến cùng. Điều cử tri mong muốn không phải là có thêm nhiều báo cáo giám sát, mà là sau mỗi cuộc giám sát, những vướng mắc của người dân được tháo gỡ, những bất cập của pháp luật được sửa đổi, những nguồn lực bị ách tắc được khơi thông và chất lượng phục vụ của bộ máy nhà nước được nâng lên. Chỉ khi kiến nghị giám sát được chuyển hóa thành hành động, hành động tạo ra kết quả và kết quả mang lại lợi ích thiết thực cho nhân dân thì hoạt động giám sát mới thực sự tạo dựng được niềm tin xã hội.

Quốc hội thực hiện quyền giám sát tối cao đối với hoạt động của Nhà nước. Giá trị của giám sát không chỉ nằm ở việc phát hiện sai sót hay xác định trách nhiệm, mà quan trọng hơn là góp phần làm cho hệ thống vận hành tốt hơn, chính sách đi vào cuộc sống nhanh hơn và những nguồn lực đang bị cản trở được giải phóng. Đây cũng chính là yêu cầu của quá trình đổi mới quản trị quốc gia mà Đảng đang kiên trì thúc đẩy: Mọi hoạt động của bộ máy nhà nước đều phải hướng đến kết quả thực chất, lấy sự phát triển của đất nước và chất lượng cuộc sống của nhân dân làm thước đo cuối cùng.

Đất nước đang bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu xây dựng một nền quản trị hiện đại, hiệu lực và hiệu quả. Quốc hội không chỉ là cơ quan thực hiện quyền lập pháp và giám sát tối cao mà còn là thiết chế kiến tạo phát triển thông qua việc hoàn thiện thể chế, đồng hành cùng Chính phủ tháo gỡ những rào cản của tăng trưởng. Do đó, yêu cầu của giám sát không chỉ bảo đảm quyền lực được kiểm soát chặt chẽ mà còn giúp nguồn lực được giải phóng, niềm tin của nhân dân được củng cố bằng chuyển biến trên thực tế mọi mặt của đời sống.

ĐỖ CHÍ NGHĨA (Đại biểu Quốc hội Đắk Lắk)