Giảm rụng trái cà phê bằng giải pháp hữu cơ

Lâm Đồng thường xuất hiện những đợt mưa lớn, kéo dài nên hiện tượng rụng trái cà phê cần được nhìn nhận trên toàn bộ hệ sinh thái vườn cây để đưa ra giải pháp phù hợp

Thời điểm cuối tháng 6 đến tháng 7, cây cà phê tại Lâm Đồng bước vào giai đoạn nuôi trái, nhu cầu dinh dưỡng tăng cao trong khi điều kiện mưa ẩm tạo thuận lợi cho nhiều loại sâu bệnh phát sinh. Việc xác định đúng nguyên nhân rụng trái sẽ giúp người trồng lựa chọn biện pháp xử lý phù hợp, bảo vệ năng suất và duy trì sức khỏe vườn cây.

Trên vườn cà phê kinh doanh, rụng một phần trái non là quá trình điều chỉnh tự nhiên của cây. Tuy nhiên, nếu trái rụng liên tục, xuất hiện đồng loạt trên nhiều cây hoặc lan rộng trong thời gian ngắn, đây có thể là dấu hiệu cho thấy cây đang bị mất cân bằng về nước, dinh dưỡng, bộ rễ hoặc chịu tác động của sâu bệnh.

Nguyên nhân thường gặp là cây đậu quá nhiều trái nhưng không đủ dinh dưỡng để đồng thời nuôi quả, phát triển lá và hình thành cành dự trữ cho vụ sau. Viện Khoa học kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên cho biết, trong mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 11, cây cà phê sử dụng khoảng 80–85% tổng nhu cầu dinh dưỡng trong năm. Đây cũng là giai đoạn quả cà phê vối tăng nhanh về thể tích, nên tình trạng thiếu hoặc mất cân đối dinh dưỡng dễ làm cây tự điều chỉnh bằng cách rụng bớt quả.

Bên cạnh đó, thời tiết thay đổi đột ngột cũng ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng giữ trái. Cây bị khô hạn trong thời gian dài, sau đó gặp mưa lớn hoặc được tưới dồn có thể bị sốc nước. Ngược lại, đất ngập úng, thoát nước chậm hoặc bị nén chặt sẽ khiến bộ rễ thiếu oxy, giảm khả năng hấp thu dinh dưỡng. Khi rễ tơ suy yếu, biểu hiện rụng trái thường xuất hiện trước khi cây có dấu hiệu vàng lá rõ rệt.

Một số loại sâu bệnh cũng có thể làm trái rụng nhanh. Nếu cuống quả chuyển màu nâu đen, quả thối hoặc khô dần từ cuống, cần lưu ý bệnh thối cuống, khô cành–khô quả liên quan đến nấm Colletotrichum. Trường hợp chùm quả xuất hiện lớp bột trắng, có nhiều kiến đi lại, nguyên nhân có thể là rệp sáp. Quả có lỗ đục hoặc khô bất thường cần được kiểm tra khả năng gây hại của mọt đục quả.

Theo hướng sản xuất hữu cơ, công việc đầu tiên không phải là phun chế phẩm mà là ghi nhận hiện trạng một cách có hệ thống. Vườn nên được chia thành từng lô; tại mỗi lô có thể chọn từ 5–10 cây đại diện để đánh dấu, chụp ảnh và theo dõi cố định. Người trồng cần ghi ngày bắt đầu rụng, số lượng quả rụng, tình trạng cuống và vỏ quả, biểu hiện trên lá, cành, rễ, lượng mưa, chế độ tưới cùng các loại vật tư đã sử dụng.

Việc ghi nhận nên thực hiện sau mỗi 3–5 ngày tại cùng vị trí. Nếu hiện tượng rụng tăng nhanh, cần lấy mẫu đất, lá, rễ, cành và quả bệnh gửi cơ quan chuyên môn để xác định nguyên nhân. Nhật ký này vừa hỗ trợ xử lý đúng kỹ thuật, vừa là tài liệu cần thiết đối với vườn sản xuất theo quy trình hữu cơ hoặc có chứng nhận.

Nếu đất bị úng, cần khơi thông rãnh thoát nước, không để nước đọng quanh vùng rễ. Đối với vườn thiếu ẩm, nên tưới từng đợt vừa đủ, duy trì độ ẩm tương đối ổn định, tránh tưới lượng lớn sau thời gian khô kéo dài. Cỏ khô, vỏ cà phê đã ủ hoặc vật liệu hữu cơ sạch có thể được sử dụng để che phủ đất, hạn chế bốc hơi nước và cải thiện môi trường sống của vi sinh vật. Lớp phủ cần đặt cách cổ rễ để tránh giữ ẩm quá mức tại phần gốc.

Dinh dưỡng cần được bổ sung trên cơ sở sức cây, năng suất dự kiến và kết quả phân tích đất, lá. Phân hữu cơ phải được ủ hoai hoàn toàn, bón theo vùng tán và chia thành nhiều đợt. Không nên bón phân chuồng tươi hoặc đưa lượng lớn vật liệu hữu cơ chưa phân hủy vào vườn đang úng nước, bởi quá trình phân hủy có thể tiếp tục làm bộ rễ thiếu oxy.

Cùng với nguồn hữu cơ, cây cần được cung cấp cân đối kali, canxi, magiê và các nguyên tố vi lượng từ những loại vật tư được phép sử dụng trong sản xuất hữu cơ. Không nên chỉ tăng đạm để phục hồi màu lá, cũng không nên tự ý bón nhiều tro hoặc bo với mong muốn giữ trái nhanh. Khi sử dụng không đúng nhu cầu, các vật tư này có thể làm thay đổi độ pH, tăng độ mặn hoặc gây mất cân đối dinh dưỡng.

Đối với vườn có dấu hiệu bệnh ở rễ, có thể sử dụng phân hữu cơ đã ủ với vi sinh vật có lợi hoặc chế phẩm chứa Trichoderma phù hợp, đồng thời cải thiện độ thông thoáng và khả năng thoát nước của đất. Tuy nhiên, chế phẩm vi sinh chỉ phát huy hiệu quả khi đất có điều kiện phù hợp; không thể thay thế việc xử lý úng, đất nén chặt hoặc nguồn bệnh đã phát triển nặng.

Trên phần tán cây, cần cắt bỏ cành khô, cành bệnh, chồi vượt và cành vô hiệu; thu gom quả thối, quả khô, quả rụng để xử lý, hạn chế nguồn bệnh tồn tại trong vườn. Dụng cụ cắt tỉa cần được làm sạch sau khi sử dụng trên cây bệnh. Vườn thông thoáng, có ánh sáng phân bố hợp lý sẽ giúp bề mặt lá, cành và chùm quả khô nhanh hơn sau mưa, qua đó hạn chế nấm bệnh.

Khi phát hiện rệp sáp, mọt đục quả hoặc sinh vật gây hại khác, người trồng cần xác định đúng đối tượng và mức độ gây hại trước khi xử lý. Có thể kết hợp cắt bỏ ổ nhiễm nặng, quản lý kiến, bảo vệ bọ rùa và các loài thiên địch, sử dụng bẫy chuyên dụng hoặc chế phẩm sinh học được đăng ký cho đúng cây trồng và đối tượng gây hại. Không nên phun định kỳ trên toàn bộ vườn khi sâu bệnh mới xuất hiện cục bộ.

Đối với vườn có chứng nhận hữu cơ, vật tư sử dụng phải phù hợp TCVN 11041-2:2017 về trồng trọt hữu cơ và yêu cầu của tổ chức chứng nhận. Về quản lý nhà nước, danh mục thuốc bảo vệ thực vật hiện được thực hiện theo Thông tư số 75/2025/TT-BNNMT ngày 26/12/2025 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, được sửa đổi, bổ sung bởi Thông tư số 28/2026/TT-BNNMT ngày 30/6/2026.

Dù vậy, một sản phẩm có tên “sinh học”, “thảo mộc” hoặc nằm trong danh mục được phép sử dụng tại Việt Nam chưa đồng nghĩa với việc đương nhiên được chấp nhận trong sản xuất hữu cơ. Người trồng cần kiểm tra thành phần, phạm vi đăng ký, yêu cầu của tiêu chuẩn chứng nhận; đồng thời lưu nhãn sản phẩm, số lô, lượng dùng, thời gian và khu vực áp dụng.

Rụng trái hàng loạt trên cà phê không có một công thức xử lý chung cho mọi vườn. Cách tiếp cận phù hợp với nông nghiệp hữu cơ là quan sát kỹ, xác định đúng nguyên nhân, ổn định nước, phục hồi đất và bộ rễ, cân đối dinh dưỡng, bảo vệ thiên địch và chỉ sử dụng chế phẩm khi thật sự cần thiết. Khi nền đất khỏe và cây được chăm sóc cân bằng, khả năng giữ trái cũng sẽ được cải thiện bền vững hơn./.

Lê Hồng