Già hóa dân số và bài toán nguồn nhân lực chăm sóc người cao tuổi

Bác sĩ Trạm Y tế phường Hiệp Bình, Thành phố Hồ Chí Minh đến tận nhà khám sức khỏe cho người cao tuổi. Ảnh: Đinh Hằng/TTXVN

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, nguồn nhân lực trong lĩnh vực này hiện vẫn thiếu hụt cả về số lượng lẫn chất lượng, đặt ra thách thức không nhỏ đối với hệ thống an sinh xã hội và phát triển bền vững.

Chăm sóc người cao tuổi trước áp lực già hóa dân số

Theo thống kê, năm 2025, số người cao tuổi (từ 60 tuổi trở lên) chiếm trên 14% dân số; dự báo đến năm 2036, Việt Nam chính thức trở thành quốc gia có dân số già. Đây là xu thế khó tránh khỏi, cũng không thể đảo ngược, đặt ra nhiều vấn đề mới trong định hướng phát triển, cách thức tổ chức quản lý và xác định các mô hình phát triển kinh tế - xã hội.

Những năm qua, nhờ sự quan tâm của Đảng, Nhà nước, công tác đào tạo và phát triển nguồn nhân lực chăm sóc người cao tuổi đã đạt được kết quả đáng ghi nhận. Hệ thống chính sách ngày càng được hoàn thiện, mở rộng, đáp ứng tốt hơn nhu cầu thực tiễn.

Ngày 9/9/2025, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 72-NQ/ TW “Về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân”, trong đó xác định “Quan tâm đào tạo, phát triển nguồn nhân lực y tế chất lượng, cân đối, đủ phẩm chất đạo đức, năng lực, đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ và sự hài lòng của người dân”; đồng thời “Phát triển các cơ sở chăm sóc người cao tuổi. Tiếp tục hoàn thiện hệ thống dịch vụ phục hồi chức năng; kết hợp hiệu quả giữa các cơ sở y tế và các cơ sở chăm sóc người cao tuổi”. Thủ tướng Chính phủ cũng đã phê duyệt Chiến lược quốc gia về người cao tuổi đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2045 (Quyết định số 383/QĐ-TTg, ngày 21/2/2025), tiếp tục khẳng định mục tiêu nâng cao chất lượng cuộc sống, chăm sóc sức khỏe toàn diện cho người cao tuổi.

Từ chỗ được xem là trách nhiệm riêng của gia đình hoặc mang tính tự phát trong cộng đồng, công tác chăm sóc người cao tuổi ngày càng được nhìn nhận như một nhiệm vụ xã hội mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, đòi hỏi sự đầu tư bài bản. Các cơ quan quản lý nhà nước đã quan tâm hơn đến việc xây dựng chính sách, quy hoạch và phát triển đội ngũ nhân lực có chuyên môn trong lĩnh vực này.

Thực tiễn cho thấy, nguồn nhân lực chăm sóc người cao tuổi vẫn đang đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức. Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Nguyễn Kim Sơn chỉ rõ, nhu cầu chăm sóc ngày càng tăng trong khi số lượng nhân viên được đào tạo chính quy còn hạn chế. Hiện tại, đối với chăm sóc sức khỏe người cao tuổi chỉ có 2 cơ sở đào tạo thạc sĩ và tiến sĩ ngành lão khoa, còn lại các ngành khác như: điều dưỡng, dinh dưỡng, y tế công cộng, công tác xã hội, sức khỏe tâm thần… chưa phát triển được chương trình đào tạo chuyên sâu riêng, mà chỉ là một nội dung trong chương trình đào tạo chung. Ngoài ra, các chương trình đào tạo ngắn hạn về lão khoa, điều dưỡng lão khoa, chăm sóc giảm nhẹ hoặc trị liệu cho người cao tuổi chưa phổ biến và đáp ứng được nhu cầu thực tế.

Chất lượng chuyên môn của đội ngũ chăm sóc chưa đồng đều. Do nhu cầu sử dụng nhiều, nên những người làm công việc này, đặc biệt chăm sóc tại nhà chưa được đào tạo bài bản về kiến thức y tế, tâm lý, kỹ năng giao tiếp, xử lý tình huống đặc thù. Công việc chăm sóc người cao tuổi đòi hỏi sự kiên nhẫn, tận tâm, thường xuyên phải đối mặt với áp lực thể chất và tinh thần khiến ngành này kém hấp dẫn.

Theo Bộ trưởng Nguyễn Kim Sơn, công tác chăm sóc người cao tuổi vẫn chưa được xã hội đánh giá đúng mức; đội ngũ nhân lực nhiều khi chỉ được xem như người giúp việc hoặc lao động phụ trợ, làm giảm động lực và sự gắn bó lâu dài với nghề. Quan niệm coi chăm sóc là công việc của nữ giới trong khi số lượng người cao tuổi nam cũng đang tăng cao, dẫn đến việc thiếu hụt lực lượng lao động nam giới.

Xây dựng đội ngũ nhân lực chuyên nghiệp, bài bản

Người cao tuổi được nuôi dưỡng, chăm sóc tại Viện dưỡng lão Tâm An, Thành phố Hồ Chí Minh. Ảnh: Đinh Hằng/TTXVN

Theo Phó giáo sư, Tiến sĩ Phạm Quốc Thành, Hiệu trưởng Trường Đại học Thái Bình, đào tạo và phát triển nguồn nhân lực chăm sóc người cao tuổi đòi hỏi hệ thống giải pháp đồng bộ, vừa mang tính chiến lược lâu dài, vừa có tính khả thi trước mắt.

Đầu tiên, cần nâng cao nhận thức của toàn xã hội về vai trò, ý nghĩa và tầm quan trọng của đội ngũ nhân lực. Hiện nay, công việc chăm sóc người cao tuổi bị xem là lao động giản đơn, dẫn đến tâm lý e ngại. Việc tuyên truyền, giáo dục và truyền thông xã hội có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc thay đổi nhận thức, hình thành thái độ tích cực, sự trân trọng đối với người lao động.

Ông Phạm Quốc Thành đề xuất đẩy mạnh tuyên truyền trên các phương tiện thông tin đại chúng, mạng xã hội, báo chí và truyền hình về nhu cầu ngày càng lớn của xã hội đối với dịch vụ này; đưa nội dung giáo dục về chăm sóc, tôn trọng người cao tuổi vào chương trình học phổ thông, giáo dục hướng nghiệp; đồng thời cần tôn vinh, khen thưởng những cá nhân, tổ chức có đóng góp trong công tác chăm sóc người cao tuổi, từ đó góp phần thay đổi cách nhìn nhận xã hội, nâng cao vị thế nghề nghiệp, tạo động lực phát triển nguồn nhân lực.

Về cơ chế, chính sách, chuyên gia cho rằng, cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý và chuẩn nghề nghiệp; ban hành mã nghề “nhân viên chăm sóc người cao tuổi”; nghiên cứu xây dựng bộ tiêu chuẩn kỹ năng quốc gia làm cơ sở cho công tác đào tạo, đánh giá, cấp chứng chỉ hành nghề; xây dựng chuẩn đầu ra cho các trình độ đào tạo, bảo đảm tính thống nhất và khả năng công nhận quốc tế.

Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ học phí, học bổng, chi phí thực hành cho học viên; xây dựng cơ chế đãi ngộ, thăng tiến, bảo đảm phúc lợi cho người chăm sóc người cao tuổi; đặc biệt ưu tiên phụ nữ, lao động nông thôn, người trung niên có nhu cầu chuyển đổi nghề nghiệp.

Về tổ chức thực hiện, Phó giáo sư, Tiến sĩ Phạm Quốc Thành nhấn mạnh yêu cầu xây dựng hệ thống cơ sở đào tạo chuyên nghiệp, đồng bộ. Các trường nghề, cao đẳng, đại học cần được hỗ trợ để mở ngành hoặc chuyên ngành “Chăm sóc người cao tuổi”, “Điều dưỡng lão khoa”, “Công tác xã hội với người cao tuổi”; đầu tư phòng thực hành, thiết bị mô phỏng, trung tâm thực tập gắn với cơ sở chăm sóc thực tế. Đồng thời, thiết lập cơ chế kiểm tra, đánh giá, giám sát chất lượng đào tạo; thành lập hội đồng kiểm định chất lượng đào tạo nghề chăm sóc người cao tuổi.

Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh công tác thống kê, dự báo và quản lý dữ liệu nhân lực, xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về nhân lực chăm sóc người cao tuổi, phục vụ hoạch định chính sách, kế hoạch đào tạo và kết nối cung – cầu lao động. Việt Nam có thể mở rộng hợp tác với Nhật Bản, Thụy Điển, Hàn Quốc và những nước có hệ thống đào tạo, quản lý nhân lực chăm sóc người cao tuổi tiên tiến nhằm học hỏi mô hình, chuẩn hóa đào tạo, kỹ năng thực hành, đạo đức nghề nghiệp và quy trình đánh giá chất lượng nhân viên.

Phó giáo sư, Tiến sĩ Phạm Quốc Thành khẳng định, các nhóm giải pháp trên có mối quan hệ hữu cơ, hỗ trợ lẫn nhau. Chỉ khi được triển khai đồng bộ, Việt Nam mới có thể xây dựng được đội ngũ nhân lực chăm sóc người cao tuổi đủ về số lượng, mạnh về chất lượng, đáp ứng yêu cầu của quá trình già hóa dân số và phát triển bền vững.

Phương Thanh (TTXVN)