[eMagazine] - Xây dựng chuỗi giá trị mới cho cây cau

ĐNO - Ở xã Thạnh Bình, người làm vườn đang mạnh dạn biến cây cau công nghiệp thành mô hình kinh tế tuần hoàn mang lại thu nhập đa giá trị. Từ các sản phẩm thủ công làm ra từ nguyên liệu mo cau, hay khoảng đất dưới tán cau được tận dụng thâm canh cây ăn quả, dược liệu, kết hợp mở tour du lịch sinh thái làng quê đã mở thêm sinh kế cho người nông dân vùng cau lâu đời nhất xứ Quảng.

Vùng bán sơn địa Thạnh Bình có nhiều điều kiện thích hợp để cây cau phát triển. Ảnh: HỒ QUÂN

Người trồng cau đang dần tiếp cận các quy trình khoa học về giống, thiết kế mật độ cây trồng, kỹ thuật chăm sóc...

Nhìn lại cách làm cũ

Gần 25 năm gắn bó với cây cau, ông Trần Văn Ba (thôn Lộc Yên, xã Thạnh Bình) vẫn duy trì tập quán canh tác truyền thống. Ông thường trồng dặm vào những khoảng đất trống, tự tuyển giống từ các buồng cau đẹp trong vườn; việc chăm sóc chủ yếu dựa vào kinh nghiệm. Cây cau cứ thế lớn lên tự nhiên, đến kỳ thu hoạch thì thương lái vào tận vườn thu mua.

"Ngày trước, tôi trồng cau theo kinh nghiệm cha ông, thấy cây sinh trưởng tốt thì cứ thế tiếp tục. Cây nào trái dài, buồng đẹp thì giữ hạt làm giống, còn khoảng cách trồng chủ yếu chỉ ước lượng bằng mắt. Mỗi hộ làm một kiểu, chưa ai nghĩ đến việc chuẩn hóa nguồn giống hay áp dụng quy trình chăm sóc đồng bộ cho cả vùng", ông Ba nói

Tư duy ấy dần chuyển biến khi ông tham gia lớp tập huấn thuộc Dự án "Xây dựng mô hình phát triển chuỗi giá trị cau bền vững và nâng cao năng lực hợp tác xã" do Hiệp hội Xuất khẩu hàng thủ công mỹ nghệ Việt Nam triển khai. Chương trình tập trung vào các kỹ thuật cụ thể: từ nhận diện cây đầu dòng, tuyển chọn giống, bố trí mật độ đến chuẩn bị đất, bón phân, quản lý nguồn nước và chăm sóc theo từng giai đoạn sinh trưởng.

Ông Trần Văn Ba cải tạo lại vườn cau và trồng xen cây dược liệu, rau hữu cơ. Ảnh: PHAN VINH

Những kiến thức về giống, mật độ và dinh dưỡng giúp ông Ba lý giải được vì sao trong cùng một khu vực, có vườn cau phát triển xanh tốt đồng đều, nhưng cũng có diện tích cây lớn chậm, năng suất thấp hoặc chất lượng quả không ổn định. Ngoài kinh nghiệm thực tiễn, người làm vườn giờ đây có thêm cơ sở khoa học để điều chỉnh ngay từ khâu chọn hạt và xuống giống.

Trong cùng điều kiện thổ nhưỡng, những cây từ nguồn giống khỏe, trồng đúng mật độ và chăm sóc bài bản sẽ sinh trưởng ổn định, cho chất lượng trái đồng nhất. Sau khóa học, ông Ba đã đăng ký 2.000m² tham gia mô hình trồng mới, ưu tiên giống cau dài Tiên Phước và quy hoạch lại mật độ theo đúng hướng dẫn kỹ thuật.

Ứng dụng kỹ thuật mới

Ông Phạm Minh Hải (thôn Bình Yên, xã Thạnh Bình) cho hay, sau khi tập huấn, ông nhận ra sự chênh lệch năng suất giữa các khu vườn thực tế bắt nguồn ngay từ việc chọn giống.

Nhiều hộ dân thường chọn giống dựa trên cảm quan bên ngoài, thấy cây xanh tốt là trồng mà bỏ ngỏ việc kiểm soát nguồn gốc hạt. Hệ quả là có những cây sinh trưởng mạnh lúc đầu nhưng khi ra trái lại bộc lộ hạn chế về năng suất và kích thước. Bên cạnh đó, việc trồng quá dày để tận dụng diện tích khiến cây tranh chấp dinh dưỡng, tán lá giao nhau, gây khó khăn cho việc tạo sự đồng nhất cho cả khu vườn.

Mô hình trồng xen cau và chuối bước đầu phát huy hiệu quả. Ảnh: PHAN VINH

"Nông dân vốn có nhiều kinh nghiệm quý trong việc xem đất, đoán thời tiết hay bắt bệnh cây qua màu lá. Khoa học kỹ thuật giúp hệ thống hóa những kinh nghiệm ấy, giúp chúng tôi hiểu rõ vì sao cây phát triển tốt hay năng suất thấp. Khi nắm được bản chất, người làm vườn sẽ có những điều chỉnh hiệu quả hơn", ông Hải chia sẻ.

Một trong những nội dung trọng tâm được nông dân quan tâm là bảo tồn và phục tráng giống cau dài Tiên Phước. Đây là giống có hình dáng đẹp, chất lượng cao và được thị trường ưa chuộng, nhưng nguồn giống trong cộng đồng hiện vẫn chưa được kiểm soát chặt chẽ. Việc tuyển chọn cây đầu dòng khỏe, năng suất ổn định, buồng sai là khâu then chốt để xây dựng vùng nguyên liệu đặc trưng.

Dự án tổ chức tập huấn thay đổi tư trồng và chăm sóc cây cau cho người dân Thạnh Bình. Ảnh: PHAN VINH

Ông Nguyễn Thái Hòa, Phó Trưởng phòng Kinh tế xã Thạnh Bình, nhìn nhận dự án đang tạo ra sự chuyển biến tích cực trong cộng đồng trồng cau. Trước đây, hiệu quả sản xuất giữa các hộ thường bấp bênh do canh tác tự phát. Khi quy trình kỹ thuật được chuẩn hóa, người dân chú trọng hơn đến chất lượng đầu vào, nâng cao năng lực quản lý vườn và bước đầu hình thành tư duy liên kết sản xuất gắn với nhu cầu thị trường.

"Thạnh Bình sở hữu lợi thế về thổ nhưỡng, kinh nghiệm canh tác và vùng trồng lâu đời. Mục tiêu hiện nay của địa phương là chuẩn hóa tính đồng nhất của vùng nguyên liệu, bảo tồn giống cau đặc trưng và ổn định phương thức sản xuất.

Khi từng hộ dân thay đổi tư duy, vùng trồng sẽ có nền tảng vững chắc để xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc, phát triển các sản phẩm chế biến sâu và tham gia hiệu quả vào chuỗi giá trị cao", ông Hòa khẳng định.

Những kiến thức mới đang được người dân vận dụngthông qua việc quy hoạch lại vườn, kết hợp trồng xen cây ăn quả, cây dược liệu và đầu tư hệ thống tưới tiêu bài bản. Cùng với các mô hình canh tác đa tầng, việc chuẩn hóa vườn ươm đang tạo ra nguồn giống ổn định, phục vụ mục tiêu phát triển bền vững cho vùng cau trong thời gian tới.

Những vườn cau hơn 20 năm rợp bóng mát khắp vùng nông thôn Tiên Phước. Ảnh: PHAN VINH

Cải tạo lại vườn cau

Ông Đoàn Kim Thiệt (thôn Đại An, xã Thạnh Bình) dẫn chúng tôi tham quan khu vườn rộng hơn 1ha vừa được quy hoạch bài bản. Giữa những hàng cau mới trồng là các luống ổi đang đâm chồi, chuối bắt đầu bung lá; phần đất dưới tán được tận dụng để trồng sa nhân tím, đinh lăng và các loại cây dược liệu ưa bóng râm.

Trước đây, khu vườn gần như độc canh cây cau, nguồn thu nhập bấp bênh theo giá thị trường. Những năm giá cao, người dân có tích lũy, nhưng khi thị trường lao dốc, thu hoạch không đáng kể. Đáng chú ý, chu kỳ từ khi xuống giống đến lúc thu hoạch kéo dài 5-6 năm, trong khi quỹ đất dưới tán cau lâu nay hầu như bị bỏ trống, chưa được khai thác hiệu quả.

"Sở hữu quỹ đất rộng nhưng nhiều năm qua tôi vẫn giữ tư duy canh tác đơn lẻ. Sau tập huấn, tôi nhận ra giá trị của việc thiết kế vườn theo mô hình đa tầng, kết hợp quản lý nguồn nước và điều tiết thời điểm thu hoạch. Dù cách làm mới đòi hỏi đầu tư lớn hơn, nhưng đổi lại, chúng tôi có thêm nguồn thu nhập đa dạng, giảm thiểu rủi ro khi giá cau biến động", ông Thiệt chia sẻ.

Ông Đoàn Kim Thiệt cải tạo lại vườn cau để ứng dụng kỹ thuật canh tác mới. Ảnh: PHAN VINH

Ông đã đăng ký 1,25ha tham gia mô hình, xuống giống hơn 2.000 cây cau và được hỗ trợ trên 100 triệu đồng để lắp đặt hệ thống tưới tự động. Hệ thống này vận hành đồng bộ cho cả cây cau, cây ăn quả và thảm cây dược liệu dưới tán, đảm bảo duy trì độ ẩm tối ưu trong suốt mùa khô.

Tại những khu vực nhiều ánh sáng, ông trồng xen ổi để sớm có sản phẩm thu hoạch. Chuối được bố trí giữa các hàng cau nhằm tạo bóng mát và bổ sung nguồn thu ngắn hạn. Riêng vùng đất thấp được dành cho cây dược liệu để giữ ẩm và hạn chế cỏ dại.

Ông Võ Duy Nhân, thành viên dự án, cho biết mô hình được thiết kế theo cấu trúc: cau ở tầng cao, cây ăn quả phân bố tại tầng giữa, còn dược liệu và thảm thực vật ở tầng thấp nhất. Mỗi khu vườn đều được khảo sát kỹ về độ dốc, nguồn nước để đưa ra phương án bố trí cây trồng phù hợp, tránh tình trạng tranh chấp dinh dưỡng và ánh sáng giữa các tầng cây.

"Khi người dân nắm vững đặc tính từng nhóm cây, nguồn thu nhập sẽ được rải đều trong năm, quỹ đất được che phủ hiệu quả và việc chăm sóc cũng chủ động hơn. Tuy nhiên, mô hình cần triển khai phù hợp với năng lực, theo dõi sát sao qua từng vụ trước khi nhân rộng", ông Nhân nói.

Giữ giống cau dài

Tại vườn ươm của Hợp tác xã Nông nghiệp hữu cơ Đất Quảng, ông Nguyễn Văn Thành cùng các thành viên đang hoàn thiện hạ tầng nhà lưới và hệ thống tưới tiêu, hướng tới mục tiêu cung ứng nguồn giống đạt chuẩn cho toàn vùng.

Với thâm niên trong nghề ươm giống, ông Thành hiểu được tập quán canh tác địa phương. Lâu nay, hạt giống thường được thu hái tự phát, gieo ươm theo kinh nghiệm dân gian. Phương pháp này khiến nguồn gốc cây mẹ khó kiểm soát, dẫn đến sự chênh lệch về sức sinh trưởng và nguy cơ thoái hóa, pha tạp giống.

Vườn ươm của Hợp tác xã Nông nghiệp hữu cơ Đất Quảng chọn những giống cau dài đầu dòng. Ảnh: PHAN VINH

"Cau là cây trồng dài ngày, nên một cây giống yếu hoặc sai lệch đặc tính sẽ ảnh hưởng đến cả chu kỳ khai thác hàng chục năm. Nếu đợi đến khi ra trái mới phát hiện chất lượng kém thì nông dân đã lãng phí rất nhiều công sức. Vì thế, vườn ươm phải kiểm soát nghiêm ngặt từ công đoạn chọn cây mẹ, xử lý hạt giống đến theo dõi sự phát triển của bộ rễ và khả năng kháng bệnh", ông Thành phân tích.

Cây đầu dòng được tuyển chọn khắt khe qua các tiêu chí: sức sinh trưởng, năng suất buồng, hình dáng trái và tính ổn định qua nhiều vụ. Hạt giống sau khi phân loại và xử lý sẽ được gieo trong môi trường kiểm soát chặt chẽ về độ ẩm, sâu bệnh; mỗi lô cây con đều có hồ sơ theo dõi riêng biệt trước khi xuất vườn.

Dự án hỗ trợ các mô hình đăng ký trồng cau hệ thống tưới nước tự động. Ảnh: PHAN VINH

Kỹ sư nông nghiệp Tống Phước Thuần, thành viên dự án, khẳng định việc chuẩn hóa vườn ươm có ý nghĩa quan trọng đối với vùng nguyên liệu. Thương hiệu cau Tiên Phước vốn nổi tiếng nhờ giống cau dài, mẫu mã đẹp, đáp ứng tốt yêu cầu xuất khẩu. Việc nhân giống tự phát sẽ làm mất đi tính đồng nhất của sản phẩm, gây khó khăn cho công tác truy xuất nguồn gốc.

"Để bảo tồn nguồn gen quý, cần xác định chính xác cây đầu dòng và tổ chức nhân giống có kiểm soát. Khi cây con có lý lịch rõ ràng, người dân sẽ yên tâm đầu tư, cán bộ kỹ thuật dễ dàng đánh giá mô hình và hợp tác xã cũng thuận lợi hơn trong quản lý vùng nguyên liệu. Sự đồng bộ phải bắt đầu ngay từ khâu giống, bởi đây là nền móng cho một chu kỳ kinh tế kéo dài hàng chục năm", ông Thuần quả quyết.

Mo cau đang được người dân Thạnh Bình chế tác thành giỏ, mũ và đồ dùng thực phẩm - những sản phẩm bước đầu ghi dấu ấn tại chương trình OCOP. Song song đó, các vườn cau cũng đang được chỉnh trang để kết nối với tour du lịch sinh thái Lộc Yên. Hợp tác xã đóng vai trò kết nối vùng nguyên liệu với các nghệ nhân và thị trường tiêu thụ.

Phụ nữ Thạnh Bình sản xuất nhiều sản phẩm thủ công mỹ nghệ từ mo cau. Ảnh: PHAN VINH

Nghề mới từ cây cau

Sau giờ đồng áng, bà Hồ Thị Tâm (thôn Bình Yên, xã Thạnh Bình) lại tỉ mẩn bên những tấm mo cau đã qua xử lý. Qua bàn tay khéo léo, bà cắt, uốn và khâu từng chi tiết để tạo hình thành những chiếc giỏ xách, mũ hay hoa trang trí tinh xảo theo mẫu.

Trước đây, kinh tế gia đình bà chủ yếu phụ thuộc vào đồng ruộng nên khá bấp bênh. Lần đầu tiếp cận nghề thủ công mỹ nghệ từ mo cau, bà không khỏi bỡ ngỡ; đôi tay vốn quen việc cuốc cày nay phải học cách làm quen với những thao tác đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên nhẫn và độ chính xác cao.

Bà Hồ Thị Tâm tự hào về tay nghề đan mo cau của mình. Ảnh: PHAN VINH

Thông qua dự án, hơn 200 học viên tại Thạnh Bình được đào tạo nghề thủ công mỹ nghệ từ mo cau. Công việc này đặc biệt phù hợp với phụ nữ và lao động lớn tuổi tại địa phương nhờ chủ động về thời gian.

Bà Võ Thị Thu Thôi, Giám đốc Hợp tác xã Cau xanh Đất Quảng, cho rằng đào tạo nghề mới chỉ là khởi đầu. Để người dân gắn bó bền vững, hợp tác xã phải đảm đương vai trò điều phối: từ tổ chức nguồn nguyên liệu, thống nhất quy cách, mẫu mã đến kiểm soát chất lượng và tìm kiếm thị trường tiêu thụ ổn định.

"Hợp tác xã đóng vai trò cầu nối giữa nghệ nhân và thị trường. Bà con có sự khéo léo và nguồn nguyên liệu dồi dào, nhưng nếu sản xuất tự phát thì khó tạo ra giá trị hàng hóa. Chúng tôi hỗ trợ dụng cụ, chuẩn hóa mẫu mã, kỹ thuật và bao tiêu sản phẩm để kết nối với khách hàng. Khi đơn hàng ổn định, người dân sẽ có việc làm thường xuyên, tạo tiền đề để hợp tác xã phát triển làng nghề", bà Thôi khẳng định.

Thạnh Bình hiện sở hữu 9 sản phẩm OCOP, nổi bật là dòng túi xách mo cau đạt chuẩn 3 sao. Thời gian tới, Hợp tác xã Cau xanh Đất Quảng đặt mục tiêu nâng hạng 2 sản phẩm lên 4 sao. Đây là đòn bẩy để đơn vị cải tiến mẫu mã, hoàn thiện bao bì và lan tỏa câu chuyện thương hiệu gắn liền với hồn đất, hồn người và cảnh sắc vùng cau.

Gắn với du lịch sinh thái

Bên cạnh phát triển sản phẩm, dự án còn tổ chức tập huấn mô hình nông nghiệp sinh thái kết hợp du lịch cho hơn 50 hộ dân. Nông dân được hướng dẫn kỹ thuật chỉnh trang vườn tược, quy hoạch lối đi và bố trí cây trồng hợp lý nhằm hình thành các điểm đến trải nghiệm hấp dẫn cho du khách.

Thạc sĩ Lê Bá Ngọc, Phó Chủ tịch Hiệp hội Xuất khẩu hàng thủ công mỹ nghệ Việt Nam, đánh giá dự án được thiết kế theo chuỗi giá trị khép kín: từ chuẩn hóa nguồn giống, vùng nguyên liệu đến đổi mới canh tác, nâng cao năng lực hợp tác xã và phát triển thị trường cho sản phẩm chế biến.

Lâu nay giá trị từ cây cau tại Tiên Phước chủ yếu nằm ở việc bán trái tươi nên thu nhập thường bấp bênh theo giá thị trường. Dự án kỳ vọng gia tăng giá trị ngay tại địa phương thông qua các sản phẩm thủ công OCOP và du lịch sinh thái.

Các sản phẩm thủ công mỹ nghệ từ mo cau đang hướng tới tiêu chuẩn xuất khẩu. Ảnh: NVCC

Theo ông Phan Hồng Phát, Phó Chủ tịch UBND xã Thạnh Bình, địa phương hiện có hơn 300ha cau. Toàn xã có 32 hộ tham gia, với hai mô hình trồng mới tổng quy mô 6ha tại An Sơn và mô hình cau sinh thái kết hợp du lịch rộng 2ha tại Lộc Yên, Bình Yên.

Trong quá trình phục tráng và lựa chọn cây đầu dòng, địa phương ưu tiên giống cau tre (cau dài). Đây là giống đặc biệt được thị trường ưa chuộng nhờ hình dáng thanh thoát và chất lượng vượt trội so với các giống thông thường.

Hàng cau xanh bao bọc vườn nhà tạo cảnh quan cho du lịch sinh thái. Ảnh: HỒ QUÂN

Sự giao thoa giữa sản phẩm thủ công và du lịch sẽ được khắc họa rõ nét tại Lễ hội Làng Lộc Yên năm 2026. Dự kiến vào ngày 29/8 tới, khoảng 30 bộ trang phục nghệ thuật từ mo cau sẽ được trình diễn ngay trên bờ ruộng sau Nhà văn hóa thôn Lộc Yên. Sân khấu thực cảnh giữa đồng lúa, hàng cau và những ngôi nhà cổ này tôn vinh vẻ đẹp nguyên bản của đời sống sản xuất và cảnh quan làng quê.

"Lộc Yên sở hữu không gian văn hóa đặc trưng với nhà cổ, bờ đá và những hàng cau xanh ngắt. Khi kết nối vườn cau với các sản phẩm thủ công, ẩm thực và hoạt động văn hóa, người dân sẽ có thêm cơ hội phát triển dịch vụ, quảng bá đời sống bản địa. Điều quan trọng là phải duy trì các mô hình này đủ lâu để minh chứng về hiệu quả kinh tế, giúp HTX ổn định đầu ra", ông Phát nhận định.

[VIDEO] - Đại diện dự án và địa phương chia sẻ về định hướng phát triển bền vững từ cây cau:

Thực hiện: PHAN VINH - Đồ họa: TUYẾT TRINH

PHAN VINH - TUYẾT TRINH