Đường 9, một khúc biên niên

Nhìn từ điểm xuất phát, đoạn Quốc lộ 9 nối Quốc lộ 1 thì con đường này có vị trí đắc địa ngay cạnh sông Hiếu có cầu Đông Hà bắc ngang qua. Nhìn từ Đông sang Tây, đường 9 xuyên suốt một vùng trung du và miền núi Quảng Trị, nối với nước bạn Lào, vươn tới Đông Bắc Thái Lan và Myanmar.

Cũng xin nói thêm rằng, trước khi Quốc lộ 9 ra đời, ở Quảng Trị cũng đã có con đường nối miền biển, đồng bằng với vùng cao. Tuy nhiên đó chỉ là đường đất thích hợp với người đi bộ hay các phương tiện nhỏ lẻ, thô sơ. Năm 1904, đường 9 bắt đầu được xây dựng.

Quốc lộ 9 đoạn qua xã Cam Lộ, nơi có di tích lịch sử cao điểm 241- Ảnh: P.X.D.

Vào thập niên 30, 40 của thế kỷ trước, người Pháp đã dần xây dựng con đường này hoàn chỉnh. Thời ấy đường hẹp, chỉ 2,5-3,5m, độ dốc lớn nên giao thông còn nhiều hạn chế. Ở khu vực con đường bắt đầu là địa phận hai ngôi làng cổ, gồm Tây Trì và Đông Hà. Đường 9 đi qua đã làm thay đổi diện mạo hai ngôi làng này, xuất hiện dấu hiệu thị tứ, phố xá bên cạnh ruộng đồng, nếp ăn, nếp ở của người nông dân.

Trăm năm dâu bể đã trôi qua nhưng trong bước chân của những người dân nơi đây, câu chuyện về đường 9 vẫn được truyền lại từ đời này sang đời khác.

Qua một thế kỷ với nhiều biến động binh đao tao loạn, nhiều dấu tích xưa trên đường 9 nay đã không còn. Thế nhưng, như một sự tình cờ của lịch sử, vẫn còn một dấu tích quan trọng, đó là địa điểm ga Đông Hà ngày xưa nay nằm ở ngã tư Bưu điện Đông Hà. Vị trí thuận lợi kết hợp giữa giao thông đường sắt với đường bộ đã khiến ga Đông Hà trở thành địa chỉ thu hút khách. Chỉ riêng từ năm 1927-1928 ga Đông Hà đã tiếp nhận trên 33.000 người.

Dù ở góc nhìn nào thì việc ra đời của giao thông huyết mạch này đã trở thành máu thịt sâu xa với không chỉ người dân Quảng Trị, nó gắn bó với cuộc sống xưa và nay, mở ra một con đường từ quá khứ đi tới tương lai. Nó ẩn chứa trong mình nhiều thông điệp của thời gian và lịch sử. Nhà nghiên cứu, thạc sĩ sử học Lê Đức Thọ cho biết: “Đường 9 là con đường công cụ, con đường muối từ Đông sang Tây, con đường hương liệu theo chiều ngược lại. Nó cũng là con đường nối miền xuôi với miền ngược, nối biển, đồng bằng với miền núi; nối "kẻ biển", "kẻ ruộng", "kẻ chợ" với "kẻ mọi"; nối đồng bào người Chăm, người Kinh miền xuôi với đồng bào dân tộc thiểu số miền núi Quảng Trị”.

Nơi trăm năm trước con đường được khai sinh, nay đã là phố Đông Hà. Một ngôi chợ lớn tọa lạc bên dòng sông Hiếu, ngay điểm đầu của ngã ba nơi Quốc lộ 9 giáp Quốc lộ 1. Chợ búa xôn xao kẻ bán người mua và những người qua lại, những người một lần đi trên con đường 9 và cả những người gắn kết một đời với quốc lộ này không tài nào đếm hết lượt đi. Cách chợ không xa về hướng Nam là Tượng đài Tổng Bí thư Lê Duẩn, ở công viên Lê Duẩn, phường Đông Hà.

Hôm nay, ngã ba Đông Dương cũng đã chuyển mình theo dòng chảy của lịch sử trong xu thế hội nhập và mở cửa. Đây là đô thị đầu cầu trên Hành lang kinh tế Đông-Tây. Hẳn những người phu làm đường ngày xưa không tài nào hình dung nơi mình bổ những nhát cuốc đầu tiên sau mấy đời đã thành phố xá tấp nập, ồn ào với những bước tiến văn minh vượt bậc.

Phạm Xuân Dũng