Dưới tán rừng pơ mu

Những cây pơ mu trong rừng cổ thụ được người Cơ Tu rất coi trọng. Ảnh: Tiêu Dao

Trong cánh rừng ngàn năm tuổi

Bao nhiêu thế hệ đã đi qua, bao thăng trầm, biến động của lịch sử đã lùi vào quá khứ, nhưng quần thể rừng pơ mu trên núi Zi'liêng (xã Hùng Sơn, thành phố Đà Nẵng) vẫn xanh ngát giữa đại ngàn. Nơi đây được biết đến với những cây pơ mu cổ thụ hàng trăm năm tuổi, gắn với đời sống và văn hóa của đồng bào Cơ Tu, tạo nên một không gian sinh thái đặc biệt giữa miền núi phía Tây thành phố.

Pơ mu là loài cây thuộc họ Hoàng đàn, có hương thơm đặc trưng, vân gỗ đẹp, khả năng chống mối mọt cao và từ lâu được sử dụng để chế tác các sản phẩm mỹ nghệ, đồ gia dụng. Tuy nhiên, trước nguy cơ suy giảm ngoài tự nhiên, loài cây này đã được đưa vào Sách đỏ Việt Nam từ năm 1996 và trở thành đối tượng cần được ưu tiên bảo tồn. Khu rừng nguyên sinh pơ mu nằm ở độ cao 1.500m so với mực nước biển, với hơn 450ha, được người dân quen gọi là “Vương quốc pơ mu” nằm ở phía Tây thành phố Đà Nẵng. Đây là một trong những khu rừng pơ mu quý hiếm còn được bảo tồn ở khu vực này. Làng sinh thái di sản pơ mu ở xã Hùng Sơn nằm giữa thung lũng, được bao bọc bởi rừng pơ mu nguyên sinh. Tại đây có hơn 2.000 cây pơ mu được kiểm đếm với đường kính thân từ 30cm trở lên, có tuổi từ hơn 300 năm đến 1.000 năm.

Đặc biệt, trong quần thể này có nhiều cây pơ mu cổ thụ kích thước lớn, thân cây đồ sộ đến mức 10-12 người trưởng thành ôm không xuể. Mỗi cây mang một hình dáng, một câu chuyện riêng và được người dân đặt những cái tên gần gũi, sinh động như “cây Voi” với thân cây có tạo hình giống chú voi giữa rừng, hay “cây Ngũ Hổ” với những đường vân tự nhiên hiện lên hình ảnh 5 con hổ đầy uy nghi. Người dân còn đặt tên cho từng cây như cây Đình Làng, Voi, Gấu, Rồng, Ngũ Hổ, Tê Giác, Mẹ, Trường Sinh.

Người Cơ Tu nơi biên viễn này vẫn tự hào về rừng. Những cánh rừng đa cổ thụ, rừng pơ mu, đỗ quyên đã gắn bó mật thiết với các bản làng qua nhiều thế hệ. Người Cơ Tu coi rừng và những cây cổ thụ lâu năm như những vị thần sống, gắn với các câu chuyện huyền bí và là nơi trú ngụ của các vị thần. Rừng mang lại cho dân làng môi trường sống trong lành, những mạch nước ngọt trong vắt cùng nguồn sản vật phong phú để con người sinh tồn và phát triển. Già làng Hốih Mia chia sẻ: “Với người làng, thì việc cấm xâm hại đến mẹ rừng, nhất là rừng đầu nguồn, rừng thiêng là nơi có nhiều cây gỗ quý như đa, pơ mu, dổi, lim xanh. Đây là triết lý và là cách ứng xử bao đời của người Cơ Tu đối với mẹ rừng, với môi trường tự nhiên”.

Sung túc với rừng già

Ít người biết rằng, để xác định, kiểm đếm được những thân cây giữa rừng pơ mu di sản hôm nay là kết quả của một hành trình gian lao của chính quyền địa phương cùng cán bộ, già làng. Những con người ấy đã hàng chục lần trèo non, vượt suối, lặn lội trong đại ngàn nguyên sinh, có khi hàng tuần, hàng tháng, mới xác định được vị trí của từng cây trong quần thể hàng nghìn cây pơ mu. Nhờ những nỗ lực ấy, cánh rừng hàng trăm, hàng nghìn năm tuổi, quý giá và từng tưởng như bị lãng quên, ngày càng được biết đến, trở thành điểm đến của du khách trong và ngoài nước, góp phần tạo dựng niềm tự hào và mở ra hướng phát triển kinh tế-xã hội cho miền biên viễn xa xôi này.

Chính quyền địa phương đã phục dựng các lễ hội truyền thống như lễ khai năm tạ ơn rừng, lễ kết nghĩa, lễ dựng cây nêu và các trò chơi dân gian. Ảnh: Tiêu Dao

Chính quyền địa phương cùng các thôn, làng đã thành lập các tổ quản lý, bảo vệ rừng để tổ chức tuần tra trong nhiều năm qua. Những già làng có uy tín, có sức ảnh hưởng trong cộng đồng cũng thường xuyên tuyên truyền, vận động người dân. Qua đó, ý thức bảo vệ rừng của mỗi người Cơ Tu từng bước được nâng lên. Hằng năm, vào mùa xuân, chính quyền địa phương cùng các thôn, làng tổ chức lễ hội tạ ơn rừng với những nghi thức mang đậm dấu ấn văn hóa, tâm linh truyền thống của đồng bào để mở cửa rừng. Sau lễ này, người dân mới vào rừng.

Cùng với di sản thiên nhiên, di sản văn hóa của đồng bào Cơ Tu cũng là nguồn tài nguyên du lịch hấp dẫn. Từ nguồn hỗ trợ của các chương trình mục tiêu quốc gia, chính quyền địa phương đã phục dựng các lễ hội truyền thống như lễ khai năm tạ ơn rừng, lễ kết nghĩa, lễ dựng cây nêu và các trò chơi dân gian... nhằm thu hút du khách. Bên cạnh đó, địa phương cũng triển khai nhiều phương án kết nối những giá trị độc đáo, quý báu của thiên nhiên và văn hóa do con người tạo dựng để phát triển kinh tế từ rừng. Nhiều tour, tuyến du lịch đã đưa du khách đến khám phá rừng già di sản thông qua các hoạt động tham quan, trải nghiệm. Trong đó, có 7 tuyến đường trải nghiệm, đưa du khách len lỏi giữa khu rừng nguyên sinh. Các chương trình giới thiệu, quảng bá ẩm thực, hoạt động văn hóa, văn nghệ như trình diễn trống, chiêng; khu du lịch làng truyền thống Cơ Tu, làng cổ Pơmu, Đỉnh Quế, đỉnh dừng chân Aliêng, khu du lịch cộng đồng Ta Lang, Pơ’Ning... góp phần tái hiện sinh động đời sống, phong tục, tập quán của người dân địa phương. Mỗi năm, nơi này đón hàng trăm đoàn khách trong và ngoài nước tới thăm.

Năm 2026 đánh dấu tròn 10 năm quần thể rừng pơ mu được công nhận là Cây di sản Việt Nam. Theo Ban Quản lý rừng phòng hộ Đà Nẵng, “Vương quốc pơ mu” rộng đến 4.500ha, nằm sát biên giới Việt-Lào, riêng vùng lõi rộng chừng 450ha. Số lượng cây pơ mu tái sinh trong khu vực hiện đã tăng lên đáng kể so với số lượng được công nhận ban đầu, tuy nhiên, đến nay vẫn chưa được thống kê đầy đủ. Điều này cho thấy hệ sinh thái rừng đang được bảo vệ và phục hồi tốt, tạo nền tảng quan trọng cho phát triển du lịch sinh thái bền vững. Với nguồn tài nguyên độc đáo, cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ, văn hóa được bảo tồn và người dân thân thiện, nếu được đầu tư về hạ tầng giao thông và quảng bá tốt, gần 500ha rừng pơ mu có thể trở thành một sản phẩm du lịch đặc biệt, thu hút du khách trong và ngoài nước, có những trải nghiệm không ồn ào nhưng để lại ấn tượng sâu sắc, nơi mỗi gốc cây, mỗi cánh rừng kể câu chuyện về sự gắn bó bền chặt giữa con người với thiên nhiên và khát vọng gìn giữ những giá trị quý báu cho các thế hệ mai sau.

Ông Zơrâm Buôn, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Hùng Sơn cho biết, xã vùng biên Hùng Sơn đang hướng đến phát triển du lịch sinh thái, du lịch xanh. Chính quyền địa phương cũng đã xúc tiến phát triển các mô hình du lịch sinh thái để thu hút du khách khám phá “Vương quốc pơ mu”, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống gắn với bảo vệ tài nguyên rừng. Đồng thời, từng bước khai thác hiệu quả tiềm năng du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng, góp phần tạo sinh kế, nâng cao đời sống cho người dân.

Đi về phía núi, giữa một màu xanh thẳm, diện mạo bản làng như bừng sáng trên những cung đường biên viễn. Những cánh rừng già vẫn còn đó, cùng những mùa lễ hội của người Cơ Tu nặng tình với núi. Họ mang điệu vũ dâng trời, gửi gắm niềm tin vào rừng và tiếp tục gìn giữ mạch xanh của đại ngàn, như bao thế hệ cha ông đã sống dọc dãy Trường Sơn hùng vĩ.

Tiêu Dao