Dùng không gian cộng đồng gia tăng khả năng chống chịu của đô thị

Sa mạc Sahara. Ảnh: Mạnh Hùng/PV TTXVN tại Algeria

Khi thảm họa khí hậu xảy ra, các thành phố không chỉ phụ thuộc vào cơ sở hạ tầng vật chất như giao thông, hệ thống ống nước và đê chắn lũ, mà còn phải dựa rất nhiều vào cơ sở hạ tầng xã hội. Đó chính là các không gian công cộng, các mối quan hệ và mạng lưới cộng đồng giúp người dân kết nối, tổ chức và cùng nhau ứng phó với khủng hoảng.

Công viên, quảng trường và các khu vườn cộng đồng là những cơ sở hạ tầng xã hội như vậy. Không chỉ đơn thuần là nơi thư giãn, những cơ sở này còn giúp các đô thị chống chịu với biến đổi khí hậu thông qua việc hạ nhiệt độ, cung cấp không gian mát mẻ trong các đợt nắng nóng và giảm thiểu ngập lụt.

Theo phóng viên TTXVN tại Nam Phi, một nghiên cứu chuyên sâu tại Tshwane - thành phố đông dân thứ tư của Nam Phi - cho thấy, cách thức quy hoạch và thiết kế hợp lý có thể giúp các khu dân cư trở nên xanh, an toàn và có khả năng chống chịu tốt hơn trước thời tiết khắc nghiệt. Kết quả chỉ ra rằng những không gian này mang lại giá trị vượt xa mục đích ứng phó với nắng nóng và ngập lụt thuần túy; những không gian này giúp gắn kết mọi người, củng cố tình làng nghĩa xóm và tạo không gian cho các chương trình hỗ trợ những nhóm dân cư yếu thế.

Đặc biệt, những không gian công cộng thích ứng hiệu quả nhất với biến đổi khí hậu là những nơi được kiến tạo cùng với sự tham gia của cộng đồng, thay vì chỉ được xây dựng sẵn và áp đặt từ trên xuống. Sự đồng kiến tạo này đồng nghĩa với việc các không gian có thể linh hoạt chuyển mình theo thời gian để đáp ứng sự thay đổi của khí hậu cũng như nhu cầu thực tế của người dân. Điển hình như tại Moja Gabedi, từ một bãi rác tự phát và bỏ hoang, khu vực này đã được cải tạo thành một khu vườn cung cấp thực phẩm và không gian trị liệu tâm lý.

Một ốc đảo trên sa mạc Sahara. Ảnh: Mạnh Hùng/PV TTXVN tại Algeria

Trả lời phóng viên TTXVN, ông Joseph Jauke, quản lý vườn Moja Gabedi cho biết, khu vực này vốn là một bãi phế thải có người cư trú trái phép.

Năm 2019, ban lãnh đạo Đại học Pretoria đã phối hợp với doanh nghiệp Hatfield dọn sạch gần 3.000 tấn rác và biến nơi đây thành một khu vườn rợp bóng cây xanh. Hiện tại, khu vườn mở cửa hoàn toàn miễn phí, trở thành điểm đến lý tưởng để người dân học tập, tổ chức sự kiện và thư giãn tinh thần giữa nhịp sống đô thị hối hả. Dự án không chỉ làm đẹp cảnh quan thành phố mà còn truyền cảm hứng mạnh mẽ về việc tái sinh các bãi rác thành không gian sinh thái hữu ích, mang lại giá trị phục hồi to lớn về mặt tinh thần cho cộng đồng.

Tương tự, Muckleneuk Commons là một công viên cộng đồng nhỏ được quy hoạch dọc theo tuyến đường đi bộ trung tâm dành cho người đi làm. Nơi đây có đài phun nước, không gian sinh hoạt chung và bức tượng điêu khắc biểu tượng nằm lọt thỏm trong khu vườn bản địa, tạo thành trạm dừng chân lý tưởng.

Trong khi đó, Burgers Park - công viên đô thị đầu tiên được thành lập vào năm 1874 khi Tshwane còn mang tên Pretoria - vẫn duy trì lối kiến trúc thời Victoria cổ điển và do chính quyền quản lý. Bất chấp việc các dự án hỗ trợ xã hội chưa được phát huy hết tiềm năng do thiếu sự tham gia của cộng đồng vào khâu điều hành, công viên này vẫn là một nơi trú ẩn quan trọng đối với nhiều người, đặc biệt là người vô gia cư trong khu vực.

Những ví dụ trên minh chứng rõ nét rằng các không gian công cộng đóng vai trò trọng yếu trong việc xây dựng năng lực tự cường và phục hồi bền vững cho đô thị. Đây không chỉ là nơi giúp thành phố gượng dậy sau những cú sốc thiên tai, mà còn biến nhu cầu thích ứng với khí hậu thành cơ hội kiến tạo những cộng đồng công bằng, văn minh hơn.

Yếu tố con người chính là chìa khóa để tạo ra những không gian công cộng sẵn sàng đối phó với biến đổi khí hậu. Việc lôi cuốn cộng đồng vào quá trình thiết kế là vô cùng cần thiết, bởi khi người dân cảm thấy có sự kết nối bền chặt với một địa điểm, họ sẽ tự nhiên nảy sinh ý thức chăm sóc nơi đó và đùm bọc lẫn nhau trong những lúc khó khăn.

Thực tế cho thấy, cách thức kiến tạo không gian công cộng cũng quan trọng không kém diện mạo cảnh quan của những không gian này. Sự thành công của những khu vực này được quyết định bởi những cá nhân tiên phong tại địa phương - những người chia sẻ tầm nhìn rõ ràng, luôn sẵn sàng học hỏi, thích ứng và phản ứng nhanh nhạy trước những thay đổi về nhu cầu của cộng đồng hay áp lực từ thiên tai.

Để khai mở tiềm năng của cộng đồng trong việc tái tạo không gian công cộng, giới chức quản lý không nên chỉ nhìn nhận không gian xanh thuần túy ở góc độ vật lý hay môi trường, mà cần coi những không gian này là một dạng cơ sở hạ tầng xã hội. Chỉ khi đó, các không gian công cộng mới có thể không ngừng phát triển để đáp ứng những nhu cầu đang thay đổi của xã hội thông qua quá trình đồng kiến tạo và hợp tác bền bỉ.

Đặng Huyền - Trung Kiên (TTXVN )