Đừng để doanh nghiệp nghiên cứu - sáng tạo mỏi mòn chờ công lý

Từ văn bằng bảo hộ đến năng lực bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trên thực tế vẫn còn một khoảng cách đáng kể. Nhiều sáng chế, công nghệ có giá trị dù đã được bảo hộ vẫn bị sao chép, xâm phạm, trong khi việc xử lý vi phạm đôi khi chưa theo kịp tốc độ lan truyền của hành vi xâm phạm. Câu chuyện bảo vệ hơn 250 bằng sáng chế quốc tế được đăng ký và bảo hộ tại hơn 50 quốc gia của Bác sĩ Phạm Thị Kim Loan, phần nào cho thấy những thách thức đặt ra đối với công tác thực thi quyền sở hữu trí tuệ hiện nay.

Bà Phạm Thị Kim Loan nhận giải thưởng Hiệp sĩ sáng chế ngoài nước do Hội Sáng chế Việt Nam trao tặng.

Phóng viên: Thưa bà, là doanh nghiệp có nhiều sáng chế được cấp Bằng độc quyền tại nhiều quốc gia, bà đánh giá thế nào về công tác ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ (SHTT) tại Việt Nam hiện nay?

Bà Phạm Thị Kim Loan: Trước hết, tôi đánh giá rất cao chỉ đạo của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ tại Công điện số 38/CĐ-TTg về việc về việc triển khai các giải pháp đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Đây là một chỉ đạo đúng đắn, kịp thời và sắc bén trong bối cảnh Việt Nam hội nhập sâu rộng. Nhờ đó đã từng bước lập lại trật tự thị trường, bảo vệ quyền lợi chính đáng của các chủ thể sáng tạo cũng như người tiêu dùng, đồng thời nâng cao uy tín của Việt Nam trong việc thực thi các cam kết quốc tế về SHTT.

Nhìn từ kinh nghiệm của các quốc gia có hệ thống bảo hộ SHTT mạnh, tôi cho rằng, muốn chống hàng giả, hàng nhái hiệu quả thì có hai nguyên tắc cốt lõi phải làm được. Thứ nhất, phải làm cho người vi phạm tin rằng họ sẽ bị phát hiện, bị xử lý nhanh chóng với mức phạt vi phạm cao hơn rất nhiều so với lợi ích thu được. Thứ hai, phải làm cho việc chứng minh hành vi xâm phạm trở nên rõ ràng, nhanh chóng và có tính thuyết phục cao. Khi việc chứng minh hành vi còn khó khăn thì việc thực thi sẽ rất bế tắc, thậm chí không xử lý được.

Đây chính là mấu chốt mà các quốc gia dẫn đầu về đổi mới sáng tạo như Nhật Bản, Đức, Hoa Kỳ, Hàn Quốc đặc biệt chú trọng. Họ không chỉ tăng hình phạt, mà làm cho chi phí vi phạm trở nên rất cao vì khả năng bị nhận diện và chứng minh vi phạm là rất lớn. Khi đó, hiệu quả răn đe xuất hiện ngay cả trước khi cơ quan thực thi phải vào cuộc.

Phóng viên: Hiện nay, nhiều vụ việc xâm phạm quyền SHTT bị kéo dài, thậm chí đi vào ngõ cụt. Theo bà, đâu là "nút thắt" thực sự trong các cuộc tranh chấp này?

Bà Phạm Thị Kim Loan: Theo tôi, vấn đề cốt lõi không phải là phát hiện hàng giả, mà là chứng minh hành vi xâm phạm. Trên thực tế, hiện nay nhiều cơ quan chức năng có quyền xử lý hành vi xâm phạm quyền SHTT, nhưng tất cả các cơ quan này đều phải trả lời một câu hỏi: Dựa vào đâu để khẳng định đây là hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ? Nếu câu hỏi đó không được trả lời rõ ràng, thì toàn bộ quá trình thực thi sẽ chậm lại hoặc không thể đi đến cùng.

Phóng viên:Theo bà vì sao việc trả lời câu hỏi "dựa vào đâu để khẳng định" lại là yếu tố cốt lõi, thưa bà?

Bà Phạm Thị Kim Loan: Lý do khiến nhiều vụ việc kéo dài là bởi cá nhân, tổ chức vi phạm thường không sao chép 100%. Họ sẽ thay đổi một vài chi tiết, kích thước, đường nét, tên gọi hoặc bao bì, sau đó lập luận rằng: "Sản phẩm của tôi khác". Khi đó, vụ việc không còn là câu chuyện nhìn bằng mắt thường nữa. Nó trở thành câu chuyện của chuyên môn sâu: Phạm vi bảo hộ là gì? Yếu tố cốt lõi được bảo hộ là gì? Yếu tố nào đã bị sao chép? Mức độ tương đồng đến đâu? Người tiêu dùng có khả năng nhầm lẫn hay không? Bản chất công nghệ có bị chiếm đoạt hay không?

Phóng viên: Vậy, điểm mấu chốt của việc thực thi nằm ở đâu, thưa bà?

Bà Phạm Thị Kim Loan: Tôi cho rằng chúng nằm ở hai mắt xích, cụ thể:

Thứ nhất là chất lượng xác lập quyền: Nếu văn bằng bảo hộ rõ phạm vi, rõ yếu tố cốt lõi, rõ đặc điểm tạo nên tính mới thì việc chứng minh xâm phạm sẽ dễ hơn rất nhiều. Ngược lại, nếu phạm vi bảo hộ quá chung chung hoặc khó xác định, cơ quan thực thi rất khó áp dụng.

Thứ hai là chất lượng giám định SHTT:Đây chính là "nút thắt cổ chai" của toàn bộ hệ thống. Nếu cơ quan thực thi không phải chuyên gia về cơ sinh học, thiết kế công nghiệp hay công nghệ y tế thì họ phải dựa rất nhiều vào kết luận chuyên môn. Nếu kết luận rõ ràng, khoa học, có tính thuyết phục cao, cơ quan thực thi sẽ mạnh dạn xử lý. Ngược lại, nếu kết luận còn nhiều cách hiểu, nhiều cách diễn giải, chồng chéo, thiếu phân tích bản chất kỹ thuật thì việc xử lý thường bị kéo dài, khiến các doanh nghiệp thiệt hại nặng nề.

Phóng viên: Được biết vừa qua, Công ty Gia Thái DoctorLoan do bà đại diện đã làm đơn đề nghị làm rõ việc một số cá nhân, tổ chức có hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ đối với các sản phẩm hỗ trợ chăm sóc cột sống mang thương hiệu DoctorLoan/Gia Thái? Sự việc đã tiến triển ra sao, thưa bà?

Bà Phạm Thị Kim Loan: Hiện nay, các sản phẩm của Gia Thái DoctorLoan đã sở hữu hơn 250 bằng sáng chế quốc tế trong lĩnh vực chăm sóc cột sống, được thương mại hóa rộng rãi trên thị trường trong nước và bước đầu mở rộng ra thị trường quốc tế. Do đó, việc làm giả, làm nhái không khó để phát hiện, xử lý.

Tuy nhiên, người làm giả thường không sao chép toàn bộ nguyên lý cơ sinh học. Họ chỉ sao chép hình dáng bên ngoài, kết cấu nhìn thấy, hình ảnh thương mại. Trong khi giá trị thật lại nằm ở cấu trúc chịu lực, nguyên lý phân bố áp lực, vị trí hỗ trợ giải phẫu, cơ chế tác động lên cột sống. Do đó, nếu việc giám định chỉ dừng ở việc so sánh hình thức bên ngoài thì rất dễ bỏ sót bản chất xâm phạm. Muốn bảo vệ được các sáng chế công nghệ cao, việc đánh giá phải đi đến tận bản chất kỹ thuật và chức năng kỹ thuật của giải pháp được bảo hộ.

Phóng viên: Vậy theo bà, đâu là giải pháp chống hàng giả, hàng nhái hiệu quả?

Bà Phạm Thị Kim Loan: Tôi cho rằng, để chống hàng giả, hàng nhái hiệu quả thì trước tiên hệ thống quy định của pháp luật càng rõ ràng, chặt chẽ. Như vậy thì quy trình chứng minh hành vi xâm phạm mới trở nên nhanh chóng, chính xác và có tính thuyết phục cao. Khi hành vi xâm phạm được chứng minh thì việc thực thi sẽ thuận lợi. Còn khi việc chứng minh còn bất cập, chồng chéo, càng mất thời gian thì hàng giả vẫn còn đất sống. Đó chính là điểm quyết định tạo nên sức răn đe thực sự đối với hàng giả, hàng nhái và hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Nếu đứng ở góc độ chính sách, chúng ta phải tác động đúng vào "điểm nghẽn”. Điểm nghẽn hiện nay không phải là thiếu luật, không thiếu lực lượng thực thi. Vấn đề là từ lúc chủ sở hữu quyền phát hiện vi phạm đến lúc cơ quan chức năng vào cuộc xử lý mất thời gian bao lâu? Đặc biệt trong lĩnh vực hàng giả, hàng nhái và xâm phạm SHTT mà chậm thì đồng nghĩa với "thua”, bởi hàng giả được bán từng ngày.

Phóng viên: Theo bà thì cơ quan chức năng cần rút ngắn thời gian giám định, xử lý?

Bà Phạm Thị Kim Loan: Đúng vậy, đây vấn đề nhiều doanh nghiệp rất quan tâm, bởi hiện nay rất nhiều vụ việc bị "treo" ở khâu chờ kết luận giám định chuyên môn. Trong khi đó, hàng giả vẫn bán tràn lan song song với hàng thật, gây thiệt hại cho doanh nghiệp cũng như người tiêu dùng. Do đó, nếu một kết luận chuyên môn mất nhiều tháng mới có thì chủ thể cần bảo vệ đã bị thiệt hại nặng nề.

Cùng với đó, cần chuẩn hóa tiêu chí nhận diện xâm phạm. Nhiều vụ việc bị kéo dài thời gian là do thiếu bộ tiêu chí nhận diện rõ ràng. Đặc biệt đối với sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, sản phẩm y tế, sản phẩm công nghệ. Cần có các hướng dẫn chuyên môn giúp trả lời nhanh: Yếu tố nào là yếu tố cốt lõi được bảo hộ? Mức độ tương đồng nào đủ để xem xét xâm phạm? Yếu tố nào chỉ là khác biệt không đáng kể? Khi tiêu chí rõ thì "kết luận chuyên môn mới có giá trị thực thi cao". Đây là điểm cực kỳ quan trọng, tạo tiền đề cho việc thực thi pháp luật của các cơ quan chức năng.

Phóng viên: Vậy làm thế nào để chứng minh hành vi xâm phạm trở nên nhanh, rõ ràng và có tính thuyết phục cao?

Bà Phạm Thị Kim Loan: Việc phát hiện vi phạm và xử lý vi phạm không khó. Khó nhất là việc chứng minh một cách khoa học và đủ sức thuyết phục rằng hành vi đó thực sự xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Khi khâu này được giải quyết thì toàn bộ chuỗi vấn đề: Phát hiện Xác minh Xử lý sẽ vận hành hiệu quả hơn rất nhiều. Đây chính là "nút bấm" có sức tác động lớn đối với cuộc chiến chống hàng giả, hàng nhái và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ ở Việt Nam hiện nay.

Phóng viên: Một kết luận giám định có sức thuyết phục được thể hiện rõ nét ở những yếu tố nào, thưa bà?

Bà Phạm Thị Kim Loan: Theo tôi, muốn thuyết phục thì phải chứng minh được 3 yếu tố, gồm:

Một là xác định đúng yếu tố bảo hộ. Ví dụ với các sản phẩm gối cổ, gối lưng của DoctorLoan thì không phải toàn bộ chiếc gối đều được bảo hộ, mà phải xác định kết cấu nào được bảo hộ, hình khối nào được bảo hộ, nguyên lý kỹ thuật nào được bảo hộ, đặc điểm tạo dáng nào tạo nên tính mới. Nếu xác định sai từ đầu thì toàn bộ kết luận sau đó sẽ thiếu giá trị.

Hai là cần chứng minh yếu tố đó xuất hiện trên sản phẩm bị nghi ngờ. Đây là bước quan trọng nhất. Không phải so sánh tổng thể mà phải chỉ ra yếu tố của sản phẩm được bảo hộ xuất hiện ở đâu trên sản phẩm bị kiểm tra, mức độ tương đồng ra sao. Phải chỉ ra được bằng: hình ảnh, bản vẽ, số đo, kết cấu, phân tích kỹ thuật.

Ba là chứng minh đó không phải sự trùng hợp ngẫu nhiên: Đây mới là yếu tố quan trọng. Ví dụ: Một đường cong đơn lẻ có thể là ngẫu nhiên, nhưng 3 hoặc 5 đặc điểm kỹ thuật quan trọng cùng vị trí, cùng nguyên lý, cùng chức năng; thì khả năng ngẫu nhiên gần như không còn. Lúc đó tính thuyết phục rất cao. Đặc biệt với các sáng chế y sinh, cơ sinh học, thiết bị y tế, sản phẩm hỗ trợ cột sống. Người vi phạm thường không sao chép 100%. Họ sẽ thay đổi kích thước, thay đổi vật liệu, thay đổi vài chi tiết. Nhưng vẫn giữ nguyên bản chất giải pháp. Nếu việc đánh giá chỉ dừng ở hình thức bên ngoài thì rất dễ bỏ sót hành vi xâm phạm.

Do đó, việc chứng minh một cách khoa học việc các sáng chế y sinh, cơ sinh học, thiết bị y tế, sản phẩm hỗ trợ cột sống bị xâm phạm cần phải "phân tích bản chất kỹ thuật được bảo hộ" chứ không chỉ dừng lại ở vấn đề “giống hình dáng hay không”?, mà sâu hơn là có sử dụng cùng nguyên lý cơ sinh học không? có sử dụng cùng cơ chế tác động lên bộ phận cơ thể không? có khai thác cùng ý tưởng kỹ thuật cốt lõi đã được bảo hộ không?, đó mới là nền tảng để tạo ra một kết luận giám định có sức thuyết phục cao và giúp cơ quan thực thi tự tin xử lý hành vi xâm phạm.

Phóng viên: Xin cảm ơn bà đã tham gia cuộc trò chuyện với chúng tôi!

Chu Lương