Đức cứu rừng cổ khỏi khai thác than, Mỹ mở rộng đất công cho khoan dầu: Hai lựa chọn trái ngược

Khu rừng Hambach nằm ngay bên rìa mỏ than lộ thiên lớn nhất châu Âu. Ảnh: Dreamstime/IMAGO

Từ châu Âu đến Bắc Mỹ, các quyết định liên quan đến rừng, đất công và tài nguyên thiên nhiên đang phản ánh những cách tiếp cận khác nhau đối với mô hình tăng trưởng trong kỷ nguyên chuyển dịch năng lượng.

Trong khi một số quốc gia coi bảo tồn hệ sinh thái là nền tảng của kinh tế xanh và năng lực cạnh tranh dài hạn, thì nhiều quốc gia khác vẫn ưu tiên khai thác tài nguyên để thúc đẩy tăng trưởng và bảo đảm an ninh năng lượng. Hai quyết định mới nhất của Đức và Mỹ là minh chứng rõ nét cho hai hướng đi đang song hành trên thế giới.

NỬA THẾ KỶ GIỮ RỪNG HAMBACH KHỎI MỎ THAN

Sau hơn 50 năm tranh đấu giữa người dân, các tổ chức môi trường và doanh nghiệp khai khoáng, nước Đức đã khép lại một trong những cuộc xung đột môi trường kéo dài nhất châu Âu khi quyết định bảo vệ vĩnh viễn phần còn lại của khu rừng Hambach - cánh rừng có lịch sử khoảng 12.000 năm nằm giữa hai thành phố Aachen và Cologne.

Trong nhiều thập kỷ, Hambach là biểu tượng của cuộc đối đầu giữa mục tiêu phát triển công nghiệp dựa trên nhiên liệu hóa thạch và yêu cầu bảo tồn thiên nhiên. Tập đoàn năng lượng RWE từng lên kế hoạch mở rộng mỏ than nâu lộ thiên lớn nhất châu Âu vào khu vực này, kéo theo việc di dời hơn 5.200 cư dân và phá bỏ gần như toàn bộ khu rừng.

Nhà trên cây nhiều tầng do các nhà hoạt động môi trường dựng lên trong khu rừng Hambach nhằm phản đối việc khai thác than. Ảnh: David Young/dpa/picture alliance

Phong trào phản đối ngày càng lan rộng khi các nhà hoạt động môi trường dựng nhà trên cây để ngăn chặn việc chặt phá rừng. Đỉnh điểm là năm 2018, hơn 50.000 người biểu tình tập trung tại Hambach, trong khi tòa án Đức ra phán quyết yêu cầu tạm dừng việc khai phá.

Sau đó, Ủy ban Than của Đức khuyến nghị bảo vệ Hambach và xây dựng lộ trình chấm dứt sử dụng than trước năm 2038. Theo kế hoạch hiện nay, mỏ than Hambach sẽ ngừng khai thác từ năm 2029.

Tháng 6 vừa qua, chính quyền bang North Rhine-Westphalia cùng RWE hoàn tất thỏa thuận cuối cùng, chính thức chuyển phần rừng còn lại thành khu bảo tồn thiên nhiên vĩnh viễn.

Khoảng 14% diện tích rừng nguyên thủy đã được giữ lại. Từ năm 2035, khu vực này sẽ được quản lý như một vùng phục hồi sinh thái với các hành lang xanh kết nối những cánh rừng lân cận, đồng thời phát triển các tuyến đường dành cho xe đạp và người đi bộ nhằm kết hợp bảo tồn với du lịch sinh thái.

Đối với nhiều nhà quan sát, Hambach không chỉ là chiến thắng của phong trào môi trường mà còn là dấu mốc cho thấy các quyết định đầu tư ngày càng phải tính đến giá trị dài hạn của vốn tự nhiên thay vì chỉ lợi ích kinh tế ngắn hạn từ khai thác tài nguyên.

MỸ MỞ RỘNG ĐẤT CÔNG CHO KHOAN DẦU VÀ KHAI KHOÁNG

Trong khi Đức ưu tiên phục hồi hệ sinh thái, nước Mỹ dưới thời Tổng thống Donald Trump lại lựa chọn mở rộng khai thác tài nguyên trên đất công nhằm thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và bảo đảm an ninh năng lượng.

Đất công hiện chiếm khoảng 30% diện tích nước Mỹ, tương đương gần 259 triệu ha, bao gồm các công viên quốc gia nổi tiếng, rừng quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên và các vùng đất ngập nước. Những khu vực này vốn được bảo vệ theo Đạo luật Cổ vật năm 1906, cho phép tổng thống chỉ định các vùng có giá trị lịch sử, văn hóa hoặc sinh thái để bảo tồn lâu dài.

Tuy nhiên, chính quyền Trump đang từng bước thu hẹp phạm vi bảo vệ. Tháng 6 vừa qua, Mỹ mở khoảng 1,3 triệu km2 vùng biển Thái Bình Dương đang được bảo tồn cho hoạt động đánh bắt cá thương mại.

Song song với đó, đạo luật One Big Beautiful Bill cũng rút ngắn thủ tục cho thuê đất công phục vụ khai thác dầu khí. Chính quyền liên bang đồng thời thúc đẩy mở rộng khai thác gỗ, với mục tiêu tăng khoảng 25% sản lượng gỗ thương mại trong vòng bốn đến năm năm tới.

Các nghiên cứu cho thấy người Mỹ có xu hướng dành nhiều thời gian cho các hoạt động ngoài trời, góp phần tạo nên giá trị kinh tế lớn từ hệ thống đất công và công viên quốc gia. Ảnh: robertharding/picture alliance

Theo các chuyên gia, đây là sự thay đổi chưa từng có trong chính sách quản lý đất công của Mỹ. Nếu như các đời tổng thống trước chủ yếu mở rộng diện tích được bảo vệ thì chính quyền hiện nay lại ưu tiên đưa các khu vực này vào khai thác nhằm tạo động lực cho tăng trưởng và đầu tư.

Những tranh cãi tương tự đang diễn ra tại nhiều bang, từ các dự án khai khoáng ở Minnesota đến các mỏ dầu gần vùng đất linh thiêng của cộng đồng bản địa tại New Mexico và Alaska.

CUỘC ĐUA GIỮ "VỐN TỰ NHIÊN" TRONG NỀN KINH TẾ XANH

Cuộc tranh luận về Hambach hay đất công tại Mỹ phản ánh một xu hướng lớn hơn của kinh tế xanh: thiên nhiên ngày càng được xem là một loại tài sản chiến lược tạo ra giá trị kinh tế lâu dài.

Khu vực khoan thăm dò thuộc dự án dầu Willow trên sườn Bắc bang Alaska (Mỹ). Ảnh: ConocoPhillips/AP/picture alliance

Các khu rừng không chỉ hấp thụ carbon mà còn duy trì nguồn nước, bảo vệ đa dạng sinh học, giảm thiểu rủi ro thiên tai và tạo nền tảng cho nhiều ngành kinh tế như nông nghiệp, du lịch, dịch vụ hệ sinh thái hay tín chỉ carbon.

Tại Mỹ, nghiên cứu của Cơ quan Lâm nghiệp nước này cho thấy các khu rừng quốc gia ở miền Tây chỉ chiếm khoảng 20% diện tích nhưng cung cấp tới 46% nguồn nước mặt cho các cộng đồng hạ lưu.

Trong khi đó, suy giảm đa dạng sinh học không còn được nhìn nhận đơn thuần là vấn đề môi trường mà đang trở thành thách thức đối với an ninh lương thực, chuỗi cung ứng toàn cầu và ổn định kinh tế. Chính phủ Anh trong năm nay cũng lần đầu tiên đánh giá mất đa dạng sinh học là một rủi ro đối với an ninh quốc gia.

Bên cạnh giá trị sinh thái, đất công còn tạo ra lợi ích kinh tế trực tiếp. Tại Mỹ, ngành du lịch và các hoạt động ngoài trời dựa trên tài nguyên thiên nhiên hiện đóng góp khoảng 1.200 tỷ USD cho nền kinh tế và tạo ra khoảng 5 triệu việc làm. Riêng hệ thống công viên quốc gia đã đón gần 332 triệu lượt khách trong năm 2024 - mức cao nhất từ trước đến nay.

Hai quyết định trái ngược giữa Đức và Mỹ cho thấy các quốc gia đang đứng trước những lựa chọn khác nhau trong quá trình chuyển đổi sang mô hình phát triển bền vững.

Khi biến đổi khí hậu, an ninh năng lượng và cạnh tranh tài nguyên ngày càng gay gắt, cách mỗi quốc gia định giá và quản trị "vốn tự nhiên" sẽ trở thành một trong những yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của nền kinh tế trong dài hạn. Bởi trong nền kinh tế xanh, rừng, đất công, nguồn nước hay đa dạng sinh học không còn chỉ là tài nguyên cần bảo vệ, mà đang trở thành những tài sản chiến lược, tạo nền tảng cho an ninh năng lượng, an ninh nguồn nước, tăng trưởng xanh và khả năng chống chịu của nền kinh tế trước các cú sốc toàn cầu.

Cuộc tranh luận giữa khai thác và bảo tồn vì thế sẽ không chỉ quyết định tương lai của những cánh rừng hay các mỏ tài nguyên, mà còn góp phần định hình vị thế cạnh tranh của mỗi quốc gia trong nền kinh tế carbon thấp của thế kỷ XXI.

Trọng Hoàng