Đề nghị sửa nghị định về chuyển giao công nghệ để bảo vệ ngành xuất khẩu tỷ USD

Ảnh minh họa.

Liên quan đến Công văn số 5230/BKHCN-ĐTC ngày 17/7/2026 của Bộ Khoa học và Công nghệ về việc giải quyết vướng mắc, kiến nghị liên quan đến việc áp dụng Nghị định số 101/2026/NĐ-CP ngày 31 tháng 3 năm 2026 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp để hướng dẫn thi hành Luật Chuyển giao công nghệ, Bộ Công Thương tiếp tục có văn bản gửi Bộ Khoa học và Công nghệ, khẳng định thống nhất về sự cần thiết quản lý công nghệ hạn chế chuyển giao, công nghệ cấm chuyển giao nhằm ngăn ngừa việc đưa vào Việt Nam công nghệ lạc hậu, tiêu hao nhiều năng lượng, gây ô nhiễm môi trường hoặc không còn phù hợp với định hướng phát triển bền vững.

Tuy nhiên, Bộ Công Thương cho biết việc áp dụng biện pháp quản lý cần bám sát đúng đối tượng và mục tiêu quản lý, phân biệt rõ: (i) công nghệ, máy móc, thiết bị, quy trình sản xuất được chuyển giao, tiếp nhận và vận hành tại Việt Nam ("đầu vào"); và (ii) sản phẩm được tạo ra từ quá trình sản xuất, lắp ráp, cùng các yêu cầu áp dụng đối với sản phẩm khi lưu thông, sử dụng ("đầu ra").

Ngoài ra, việc một sản phẩm không đáp ứng điều kiện lưu hành tại thị trường Việt Nam không đương nhiên đồng nghĩa với công nghệ sản xuất, lắp ráp sản phẩm đó là công nghệ lạc hậu, gây ô nhiễm hoặc cần cấm, hạn chế chuyển giao, nếu bản thân công nghệ và toàn bộ quá trình vận hành tại Việt Nam vẫn đáp ứng đầy đủ quy định của pháp luật Việt Nam.

Do đó, Bộ Công Thương tiếp tục đề nghị Bộ Khoa học và Công nghệ cân nhắc kiến nghị của các hiệp hội, doanh nghiệp về việc không áp dụng quy định về hạn chế chuyển giao và cấm chuyển giao đối với công nghệ chỉ được tiếp nhận, sử dụng để sản xuất, lắp ráp sản phẩm phục vụ xuất khẩu, không lưu thông, tiêu thụ tại thị trường Việt Nam, với điều kiện có cơ chế xác định đúng mục đích, kiểm soát chặt chẽ quá trình sản xuất và hậu kiểm việc xuất khẩu.

Theo Bộ Công Thương, đối với các công nghệ mà tiêu chí phân loại chủ yếu được gắn với tiêu chuẩn khí thải của phương tiện, động cơ khi lưu hành, sử dụng, thì về bản chất, đây là tiêu chí kiểm soát chất lượng môi trường của sản phẩm "đầu ra", phát sinh trong giai đoạn sản phẩm được đưa vào lưu thông và vận hành, không phải là tiêu chí phản ánh trực tiếp trình độ, mức độ an toàn hoặc mức phát thải của công nghệ "đầu vào" trong quá trình sản xuất, lắp ráp.

Bộ Công Thương cho biết Hiệp hội các nhà sản xuất ô tô Việt Nam (VAMA) và Hiệp hội các nhà sản xuất xe máy Việt Nam (VAMM) cũng phản ánh việc bổ sung mẫu xe, phiên bản sản phẩm hoặc điều chỉnh cấu hình theo yêu cầu của từng thị trường xuất khẩu không nhất thiết làm thay đổi các quy trình công nghệ cốt lõi như hàn, sơn, lắp ráp và kiểm tra chất lượng.

Vì vậy, nếu lấy tiêu chuẩn khí thải áp dụng cho phương tiện lưu hành tại Việt Nam để cấm hoặc hạn chế chuyển giao toàn bộ công nghệ sản xuất, lắp ráp sản phẩm chỉ phục vụ xuất khẩu thì sẽ dẫn đến việc sử dụng yêu cầu quản lý "đầu ra" của thị trường trong nước để hạn chế cả "đầu vào" của hoạt động sản xuất xuất khẩu, trong khi hai đối tượng này có bản chất, thời điểm phát sinh rủi ro và cơ chế kiểm soát khác nhau.

Theo Bộ Công Thương, trường hợp toàn bộ sản phẩm được xuất khẩu, không đăng ký, lưu thông hoặc sử dụng tại Việt Nam thì không phát sinh khí thải từ quá trình vận hành sản phẩm trên lãnh thổ Việt Nam; tác động môi trường tại Việt Nam chỉ phát sinh từ quá trình đầu tư, xây dựng và vận hành cơ sở sản xuất.

Các tác động này phải được kiểm soát trực tiếp bằng pháp luật Việt Nam về bảo vệ môi trường, sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, hóa chất, phòng cháy, chữa cháy, an toàn, vệ sinh lao động và các quy định có liên quan, không phụ thuộc vào việc sản phẩm được tiêu thụ trong nước hay xuất khẩu.

Văn bản của Bộ Công Thương về việc giải quyết vướng mắc, kiến nghị liên quan đến việc áp dụng Nghị định số 101 gửi Bộ Khoa học và Công nghệ.

Đồng thời, việc không áp dụng cơ chế cấm, hạn chế chuyển giao không có nghĩa là miễn trừ trách nhiệm môi trường đối với sản phẩm xuất khẩu. Doanh nghiệp phải bảo đảm sản phẩm đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn khí thải và các yêu cầu của nước nhập khẩu về hiệu suất năng lượng, hóa chất, chất nguy hại, thu hồi, tái chế, trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, dấu các-bon theo phạm vi áp dụng; thực hiện phê duyệt kiểu loại, chứng nhận sự phù hợp, ghi nhãn và cung cấp hồ sơ kỹ thuật theo quy định. Đây là điều kiện để sản phẩm được nhập khẩu, lưu hành tại thị trường đó và là trách nhiệm của doanh nghiệp theo pháp luật nước nhập khẩu.

Để phòng ngừa việc lợi dụng cơ chế này hoặc chuyển rủi ro môi trường sang quốc gia khác, có thể yêu cầu doanh nghiệp chứng minh thị trường xuất khẩu, hợp đồng hoặc đơn hàng, yêu cầu kỹ thuật và môi trường của nước nhập khẩu; cam kết không tiêu thụ sản phẩm tại Việt Nam; quản lý riêng sản lượng xuất khẩu; lưu giữ hồ sơ chứng nhận, thông quan và chứng từ xuất khẩu để hậu kiểm. Sản phẩm bị từ chối nhập khẩu hoặc tái nhập phải được xử lý theo pháp luật Việt Nam và không được lưu thông trong nước nếu chưa đáp ứng đầy đủ điều kiện tương ứng.

Trong văn bản của Bộ Công Thương gửi Bộ Khoa học và Công nghệ cũng dẫn giải rằng báo cáo của VAMA và VAMM cho thấy việc áp dụng cơ chế cấm, hạn chế như đối với sản phẩm tiêu thụ trong nước có thể làm giảm khả năng khai thác công suất đã đầu tư, ảnh hưởng đến đơn hàng, kế hoạch phân bổ sản lượng, đầu tư dài hạn và cơ hội tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu. Đồng thời cho biết theo số liệu do VAMM cung cấp, năm 2025 các doanh nghiệp thành viên xuất khẩu xe nguyên chiếc, động cơ và linh kiện tới gần 30 quốc gia, vùng lãnh thổ, đạt kim ngạch khoảng 1 tỷ USD; hoạt động này tạo việc làm trực tiếp cho gần 30.000 lao động và hỗ trợ hệ sinh thái hơn 200 doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ trong nước.

Theo Bộ Công Thương, phạm vi áp dụng trong trường hợp này là danh mục công nghệ và cơ chế quản lý hoạt động chuyển giao công nghệ, mục đích sử dụng và sản phẩm tạo ra có liên quan đến việc đánh giá công nghệ. Tuy nhiên, khi quy định chi tiết và tổ chức thực hiện, cần bảo đảm tiêu chí của sản phẩm "đầu ra" không được áp dụng một cách cơ học để kết luận về công nghệ "đầu vào", nhất là khi tiêu chí đó chỉ phát sinh trong quá trình sản phẩm lưu hành tại một thị trường cụ thể và toàn bộ sản phẩm được sản xuất để xuất khẩu.

Điều kiện sản phẩm chỉ để xuất khẩu có thể được sử dụng để xác định phạm vi áp dụng cơ chế nhưng không làm thay đổi bản chất của hoạt động được quản lý là hoạt động chuyển giao công nghệ. Theo đó, trong cơ chế này cần tập trung kiểm soát rủi ro của công nghệ và quá trình sản xuất tại Việt Nam, đồng thời ràng buộc trách nhiệm của doanh nghiệp trong việc chứng minh và thực hiện các yêu cầu kỹ thuật, môi trường của nước nhập khẩu đối với sản phẩm đầu ra.

Do đó, Bộ Công Thương đề nghị Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì, phối hợp với các Bộ, cơ quan liên quan nghiên cứu, báo cáo Chính phủ xem xét sửa đổi, bổ sung Nghị định số 101/2026/NĐ-CP hoặc đề xuất giải pháp pháp lý phù hợp đối với trường hợp nêu trên; xác định cụ thể phạm vi công nghệ, điều kiện, thủ tục, trách nhiệm kiểm tra, hậu kiểm và xử lý vi phạm. Bộ này cho biết sẽ phối hợp cung cấp thông tin và quản lý hoạt động sản xuất, thương mại, xuất khẩu theo chức năng, nhiệm vụ được giao.