Dòng nước nối liền hai quê!

“Hồ treo” trên cát

Theo một số tư liệu chúng tôi tiếp cận được cùng với lời kể của nhiều bậc cao niên sinh sống tại vùng đất giáp ranh Sen Thủy-Vĩnh Chấp và huyện Vĩnh Linh trước đây, trong đó có những lão nông như ông Nguyễn Văn Hạng, các túi nước “treo” trong lòng “đôộng cát” Sen Ngư ngưng tụ, hình thành nên hồ nước bàu Nhum, cung cấp nước cho những vùng đất khô khát hai tỉnh Quảng Bình, Quảng Trị từ thuở xa xưa.

Hồ thủy lợi bàu Nhum - Ảnh: T.L

Riêng công trình thủy lợi Bàu Nhum được xây dựng từ thời Pháp do cụ Nguyễn Ước, Tham sự công chính thời Pháp (sau này giữ chức Phó Ty Kiến trúc và Thủy lợi Vĩnh Linh) thiết kế với diện tích lòng hồ rộng 80ha, dung tích 1,5 triệu m3. Cái độc đáo “riêng có” của công trình thủy lợi Bàu Nhum là thân đập chính cao 5m, đắp hoàn toàn bằng cát. Dù vậy, trải qua những năm hạn hán nhất trong lịch sử, nước hồ Bàu Nhum không bao giờ xuống dưới mực nước chết.

Tháng 8/1962, đập thủy lợi Bàu Nhum bị vỡ, cát theo dòng nước cuốn về phía hạ lưu, ảnh hưởng đến hàng chục ha đất sản xuất lúa. Trước tình hình đó, Khu ủy và Ủy ban Hành chính khu vực Vĩnh Linh chỉ thị phải quyết tâm khôi phục lại công trình thủy lợi Bàu Nhum trong thời gian ngắn nhất. Người được Chủ tịch Ủy ban Hành chính khu vực Vĩnh Linh Trần Đồng giao nhiệm vụ “đứng mũi chịu sào” là ông Nguyễn Ty Niên, kỹ sư thủy lợi vừa mới ra trường, công tác tại Ty Kiến trúc và Thủy lợi Vĩnh Linh.

Cánh đồng lúa bát ngát nơi vùng đất giáp ranh thuộc xã Vĩnh Linh được tưới mát bởi dòng nước bàu Nhum - Ảnh: Phạm Xuân Dũng

Sau khi nhận nhiệm vụ, ông Nguyễn Ty Niên cùng các đồng nghiệp Ty Kiến trúc và Thủy lợi Vĩnh Linh trực tiếp đến công trình thủy lợi Bàu Nhum nghiên cứu. Căn cứ vào thực tế tình hình, ông Nguyễn Ty Niên quyết định thiết kế lại thân đập thủy lợi Bàu Nhum dựa trên cách xây dựng truyền thống trước đây, tức là sử dụng cát, dùng nước tưới đẫm rồi lèn chặt lại. Bản thiết kế trình Bộ Kiến trúc-Thủy lợi với các thông số kỹ thuật như: Nâng cao trình đỉnh đập lên 19,8m, cao trình chân đập 9,5m, thân đập cao 10,3m, bề rộng mặt đập 5m, dung tích 6,7 triệu m3, diện tích mặt hồ rộng 1,2km2... có khả năng bảo đảm tưới 800ha lúa sau khi hoàn thành.

Tháng 3/1963, ông Nguyễn Ty Niên mang hồ sơ ra Hà Nội trình duyệt thì bị... từ chối. Các cơ quan chức năng như: Viện Thiết kế, Viện Quy hoạch, Vụ Kỹ thuật của Bộ Kiến trúc-Thủy lợi cho rằng trên thế giới chưa có cơ sở khoa học nào chứng minh một đập đắp bằng cát với chiều cao đập trên 10m, chứa hơn 6 triệu m3 nước mà có thể tồn tại được.

Trên cánh đồng trong những ngày đầu năm mới, tranh thủ phút giải lao giữa buổi, bà con nông dân Sen Ngư, Vĩnh Linh ngồi lại với nhau... Câu chuyện tình cảm Bắc-Nam một thời lại mạch trào, thân thiết qua điếu thuốc và chén nước chè xanh tròn vị. Họ bảo rằng: “Dòng nước Bàu Nhum mấy chục năm nay vẫn là dòng mát ngọt thân quen chảy vào phía Nam, nhưng bây giờ không còn cảnh thuộc tỉnh này, tỉnh kia nữa. Nguồn nước Bàu Nhum sẽ tiếp tục tạo nên những cánh đồng lúa trĩu hạt cho xã Vĩnh Linh hiện tại và cả tương lai sau này”.

Trở về báo cáo với ông Trần Đồng, ông Trần Đồng hỏi kỹ sư Nguyễn Ty Niên: “Bộ Kiến trúc-Thủy lợi không duyệt nhưng anh bảo đảm làm được không? Chắc chắn thành công không?”. Ông Nguyễn Ty Niên gật đầu đầy quyết tâm. Vậy là ông Trần Đồng ký đồng ý cho thi công. Công trình khởi động từ tháng 4 đến tháng 9/1963 thì hoàn thành với sự tham gia của trên 100 thanh niên nam nữ Vĩnh Linh, Quảng Bình tại vùng đất giáp ranh.

Sau khi đưa vào sử dụng, từ năm 1963-2008 và đến nay, khi tiếp tục được nâng cấp hiện đại hơn, công trình thủy lợi Bàu Nhum luôn làm tròn sứ mệnh của mình, cung cấp nước cho 800ha lúa các xã Vĩnh Chấp, Vĩnh Long, thị trấn Hồ Xá (nay là xã Vĩnh Linh), Vĩnh Nam, Vĩnh Trung (nay là xã Vĩnh Hoàng), tỉnh Quảng Trị.

Dòng nước “không phân chia ranh giới”

Đó là nhận xét rất hình tượng mà cũng rất “đời” của bà Hồ Thị Lan Hương, Phó Chủ tịch UBND xã Vĩnh Linh. Bà Hương chia sẻ: “Người dân vùng đất giáp ranh giữa Vĩnh Linh và Lệ Thủy từ lâu có mối quan hệ gắn bó, bền chặt. Dù trước đây thuộc hai tỉnh khác nhau nhưng trong cuộc sống hằng ngày, bà con vẫn xem nhau như người một nhà, chung một vùng quê, cùng chia sẻ nguồn nước, ruộng đồng, hạt lúa, củ khoai, giúp đỡ nhau trong khó khăn, hoạn nạn. Trải qua chiến tranh và những năm tháng gian khó, tình làng, nghĩa xóm càng thêm sắt son.

Ngày nay, khi Quảng Bình, Quảng Trị trở thành tỉnh Quảng Trị, tình cảm ấy không những không đổi thay mà càng được củng cố, phát triển trên nền tảng mới. Đây chính là sự nối dài tự nhiên của mạch nguồn vun đắp qua nhiều thế hệ”.

Bà con nông dân các xã Vĩnh Linh, Sen Ngư làm đồng - Ảnh: TL

Theo bà Hồ Thị Lan Hương: “Minh chứng về nghĩa tình vùng đất giáp ranh là công trình thủy lợi Bàu Nhum thuộc xã Sen Thủy, huyện Lệ Thủy trước đây và xã Sen Ngư, tỉnh Quảng Trị bây giờ. Dòng nước Bàu Nhum “chảy không phân chia ranh giới”, vượt một hành trình dài từ phía Bắc vào Nam cung cấp nước tưới cho gần 800ha lúa và hoa màu các xã thuộc huyện Vĩnh Linh cũ như: Vĩnh Chấp, Vĩnh Long, thị trấn Hồ Xá (nay là xã Vĩnh Linh), Vĩnh Nam, Vĩnh Trung (nay là xã Vĩnh Hoàng). Người dân Vĩnh Linh trân trọng, giữ gìn không chỉ giá trị của một công trình thủy lợi mà còn thể hiện sự thủy chung, đồng lòng, gắn bó giữa Nhân dân hai địa phương.

Trong những năm tháng khó khăn nhất, nhất là vào mùa khô hạn, nguồn nước Bàu Nhum góp phần cứu lúa, giữ mùa, ổn định đời sống cho bà con Vĩnh Linh, trở thành một câu chuyện đẹp về sự sẻ chia, nghĩa tình và cũng là biểu tượng sinh động cho mối quan hệ bền chặt”.

Tác giả (thứ 2 từ trái sang) với bà con nông dân hai xã Vĩnh Linh, Sen Ngư - Ảnh: TL

Ông Nguyễn Văn Hạng nhớ lại: “Tôi biết đến công trình hồ thủy lợi Bàu Nhum ở tỉnh Quảng Bình chứ. Năm 1963, khi xây dựng lại đập thủy lợi Bàu Nhum, Ủy ban Hành chính khu vực Vĩnh Linh cũng tiến hành mở rộng tuyến kênh chính dẫn nước từ Quảng Bình ngược vô Vĩnh Linh và tôi là người tham gia đào kênh thủy lợi trung thủy nông này”.

Tham gia quân đội giai đoạn 1977-1989 thuộc Sư đoàn 304, Quân đoàn 2 chiến đấu tại chiến trường Campuchia, cuối năm 1989, ông Đinh Văn Điều xuất ngũ trở về quê tại thôn Trầm Kỳ, xã Sen Thủy cũ. Bén duyên với vợ quê thôn Chấp Nam, ông Điều chuyển vào quê vợ sinh sống. Tròn 37 năm “ở rể”, ông Điều xem thôn Chấp Nam như là quê hương thứ hai của mình. “Dù ở mô, tôi vẫn tự hào vì vẫn được tắm bởi dòng nước mát lành chắt chiu từ trong lòng những “đôộng” cát quê hương mình.

Ngô Thanh Long