Đồng đội ơi, về đây bạn nhé, có tôi đi tìm...

Chiến dịch nhằm hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947 - 27/7/2027) do Ban Chỉ đạo quốc gia 515 phát động, được tính từ ngày 15/3/2026 đến ngày 27/7/2027.

Hàng vạn cán bộ, chiến sĩ, nhà khoa học và người dân trên khắp các tỉnh thành đang chạy đua với thời gian để tìm kiếm, lấy mẫu ADN và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ với quyết tâm đưa các anh về với đất mẹ sau hàng chục năm "Thân ngã xuống thành đất đai Tổ quốc/ Hồn bay lên hóa linh khí Quốc gia" (Câu thơ trích từ trường ca “Phía sau mặt trời” của Nhà văn, đại tá Trần Thế Tuyển, được sử dụng rộng rãi trong các đền thờ liệt sĩ) khép lại nỗi nhớ mong, chờ đợi đằng đẵng của gia đình.

Không chờ phải có chiến dịch, không chờ phải có sự phát động, ở đâu đó trên đất nước này, bao năm qua đã có biết bao cựu binh âm thầm đi tìm đồng đội....

Người cựu chiến binh và trách nhiệm “trả ơn những người đã ngã xuống”

Phố biển một ngày cuối tuần đầy nắng là điểm đến cho chuyến đi này của chúng tôi. Ngôi nhà nằm trên đồi cao, nấp dưới mấy tán cây rộng với khoảng sân đầy hoa cỏ trên đường Võ Thị Sáu, phường Vũng Tàu là trụ sở Hội Hỗ trợ Gia đình liệt sĩ và Thương binh TP.HCM – Văn phòng đại diện Khu vực Bà Rịa - Vũng Tàu. Trước khi sáp nhập vào TP.HCM, nơi đây từng là cơ quan Hội Hỗ trợ Gia đình Liệt sĩ tỉnh Bà Rịa -Vũng Tàu.

Leo lên gần một trăm bậc thang, mọi người mới chạm tới cửa trụ sở. Ông Phạm Quang Lập đã ngồi chờ khách tự bao giờ. Ông kéo ghế sởi lởi mời chúng tôi ngồi. Ông hiện giữ chức Phó Chủ tịch Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ và thương binh TP.HCM (phụ trách khu vực Bà Rịa - Vũng Tàu).

Người đàn ông ngoại thất tuần nhưng còn phương phi, mạnh khỏe, rổn rảng chuyện trò. Đó là một người lính, một cựu chiến binh đầy tâm huyết, người đã dành nhiều thập kỷ sau chiến tranh để thực hiện sứ mệnh đền ơn đáp nghĩa.

Ông Phạm Quang Lập (bên trái) trong một lần lấy mẫu hài cốt liệt sĩ.

Những năm tháng bom đạn khốc liệt tại chiến trường Đông Nam Bộ, ông Lập từng là chiến sĩ thuộc Sư đoàn 3 Sao Vàng. Ông trực tiếp cầm súng chiến đấu trong trận đánh lịch sử tại cầu Cỏ May vào cuối tháng 4 năm 1975. Tại đây nhiều đồng đội của ông đã ngã xuống ngay trước thềm ngày giải phóng Vũng Tàu.

Sau khi rời quân ngũ, ông về sống tại thành phố Vũng Tàu (cũ), nơi chiến trường xưa mình từng cầm súng. Với những người lính như ông, sự tận hưởng hòa bình chưa bao giờ là trọn vẹn. Hình ảnh đồng đội ngã xuống nơi chiến trường luôn hiện ra trong từng giấc ngủ chập chờn. Ông day dứt khi nghĩ đến hài cốt của họ vẫn chưa được tìm thấy, hoặc đã tìm thấy nhưng trên mộ phần lại ghi dòng chữ “chưa xác định danh tính”.

Nỗi day dứt ấy trở thành động lực thôi thúc ông phải hành động. Ông coi việc mình được sống trở về là nhờ đồng đội đã ngã xuống thay mình. Ông tự nhủ, phần đời còn lại, ông sẽ dành hết sức mình cho đến khi còn có thể để “đi tìm đồng đội”.

Điều này thôi thúc ông Lập tham gia hành trình đi tìm hài cốt liệt sĩ bằng tất cả lòng biết ơn và trách nhiệm. Trước hết là lòng biết ơn đồng đội của một người lính và sau đó là trách nhiệm của một Phó Chủ tịch Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ tỉnh Bà rịa Vũng tàu. Ông coi đó là mệnh lệnh của trái tim.

Hỏi về cơ duyên đưa cựu chiến binh Phạm Quang Lập đến với Hội hỗ trợ gia đình liệt sĩ và tham gia công việc tìm kiếm hài cốt liệt sĩ, ông cho biết: “Trước hết đó là lời hẹn ước thiêng liêng luôn đau đáu trong tâm trí tôi với người đồng đội thân thiết đã nằm lại mà chưa tìm thấy phần mộ liệt sĩ Nguyễn Xuân Trường (Đại đội Trinh sát, Trung đoàn 2). Người mà tôi luôn ghi nhớ, cất giữ thông tin và luôn nâng niu những kỷ vật ở bên mình.

Hình ảnh đợt lấy mẫu 16 liệt sĩ.

Kế đến, là một trong những người may mắn còn sống trong trận đánh lịch sử tại cầu Cỏ May, chứng kiến nhiều đồng đội đã ngã xuống tại đây trong giây phút sinh tử cuối cùng của cuộc chiến, tôi tự xem việc đi tìm hài cốt đồng đội là trách nhiệm của mình mà không đợi ai phải giao nhiệm vụ, không cần tổ chức nào phân công”.

May mắn, vai trò Ủy viên Thường vụ, Phó Chủ tịch Thường trực kiêm trưởng Ban chính sách Hội Hỗ trợ gia đình Liệt sĩ tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu như một cánh tay nối dài, tạo điều kiện để ông có thể thực hiện một cách tốt nhất, hiệu quả nhất công việc mà ông cho rằng đó là “cách tôi trả ơn những người đã ngã xuống”.

Hành trình “trả lại tên cho anh”

Ông Lập dõng dạc khẳng định đầy vẻ tự hào: “Riêng về công tác liệt sĩ, tôi dám nói, Hội Hỗ trợ gia đình Liệt sĩ tỉnh Bà Rịa Vũng Tàu cũ (sau đây viết tắt là Hội) là làm được nhiều nhất, tốt nhất”.

Chính thức thành lập vào năm 2014, 12 năm, tính bằng đơn vị thời gian thì không là mấy, nhưng nhìn vào thành quả mà Hội đã đạt được thì không thể kể hết bao nhiêu trăn trở, lo toan, mồ hôi, công sức của tất cả anh chị em. Đó là con số hơn 5 ngàn ngôi mộ Liệt sĩ được quy tập - tức là đã tìm kiếm, cất bốc, và di chuyển hài cốt liệt sĩ về an táng tại các nghĩa trang liệt sĩ. Trong đó có hàng ngàn ngôi mộ có thông tin và hàng trăm ngôi một không có thông tin.

Nhưng để đến được giai đoạn quy tập hài cốt, trước đó, Hội phải thực hiện các bước: trước hết thu thập thông tin tìm manh mối nơi chôn cất. Sau đó tìm kiếm và tiến hành cất bốc hài cốt theo phong tục tập quán địa phương; tiếp theo là xác định danh tính của các liệt sĩ còn thiếu thông tin, bằng cách lấy mẫu sinh phẩm (ADN) để đối chiếu với thân nhân; cuối cùng là di chuyển, tổ chức truy điệu và an táng hài cốt liệt sĩ tại các nghĩa trang.

Đồng đội ơi, về đây bạn nhé, có tôi đi tìm...

“Để đưa liệt sĩ từ nghĩa trang về quê theo nguyện vọng của gia đình hoặc tổ chức, chúng tôi phải hỗ trợ thân nhân liệt sĩ làm hồ sơ đề nghị đúng với quy định pháp luật. Hội cũng đã thu thập, đối chiếu hàng trăm hồ sơ; đề nghị đính chính hàng trăm bia mộ; hỗ trợ miễn phí hàng trăm ca giám định ADN; xác định được nhiều trường hợp đúng danh tính.

Đặc biệt là tư vấn chính sách. Đây là khâu khó nhất vì mỗi cái đều liên quan đến quy định của pháp luật. Muốn làm tốt tôi luôn phải cập nhật, luôn học hỏi. Có ca tư vấn trực tiếp, cũng có ca tư vấn qua điện thoại. Bản thân tôi trực tiếp làm việc này đã nhiều năm nhưng lần nào cũng thấy khó, bởi vì không có trường hợp nào giống trường hợp nào”, ông Lập chia sẻ.

Ông nói tiếp, cái khó thứ hai là việc thu thập thông tin để có cơ sở đề nghị điều chỉnh thông tin trên bia mộ liệt sĩ đối với mộ còn thiếu thông tin.

Cái khó thứ ba có những trường hợp thân nhân liệt sĩ quê ngoài bắc vô đây rất xa xôi, phương tiện đi lại, chỗ ăn chỗ ở khó khăn, mà thời gian hoàn tất hồ sơ rất nhiêu khê phức tạp. Trong thực tế, các thành viên trong Hội đã từng cưu mang ăn ở, chi phí xe cộ cho hàng chục gia đình thân nhân có hoàn cảnh khó khăn, hỗ trợ họ trong quá trình đưa liệt sĩ về quê.

Có những cái tên vẫn là nỗi khắc khoải....

Đi tìm hài cốt liệt sĩ không chỉ là tìm một một nắm xương của người đã khuất. Đó là hành trình trả lại một cái tên, tìm lại một ký ức và khép lại một nỗi chờ đợi kéo dài suốt nhiều thập niên.

Với thân nhân liệt sĩ, đó là những chuyến đi. Có những chuyến đi chỉ vì một lá thư cũ sau 50 năm thôi thúc; có những chuyến đi chỉ vì lời trăn trối của một người mẹ đã mất sau bao nhiêu năm mòn mỏi chưa tìm thấy con; có những chuyến đi, chỉ để tìm một cái tên, của cả ba thế hệ trong một gia đình.

“Với chúng tôi, một ngôi mộ chưa có tên không chỉ là nỗi day dứt của lịch sử, mà còn là khoảng trống trong ký ức của người còn sống. Vì thế chỉ cần một tấm bia ghi sai tên; một mẫu ADN chưa trùng khớp, cho dù mất bao nhiêu năm, chúng tôi vẫn không nản chí. Và thực tế có những trường hợp chúng tôi đã không uổng công”, ông Lập bày tỏ.

Quyết tâm nhiệt tình và cố gắng là vậy nhưng có những trường hợp, họ cũng đành nuốt lệ mà cười thôi. Ông lập kể lại: “Ví dụ như trường hợp của liệt sĩ Nguyễn Văn Bạch. Hồ sơ ở nghĩa trang liệt sĩ tỉnh Bà Rịa Vũng Tàu cũ ghi quê quán liệt sĩ ở Móng Cái - Quảng Ngãi. Chúng tôi xác định chỉ có Móng Cái- Quảng Ninh. Sau khi gửi công văn ra Móng Cái thì được thân nhân liệt sĩ Nguyễn Văn Bạch xác nhận là đúng. Cụ thể con ông Bạch nhận đúng là bố mình. Thế là, Hội làm hồ sơ cho thân nhân liệt sĩ điều chỉnh thông tin trên bia bộ liệt sĩ.

Hình ảnh đợt lấy mẫu 16 liệt sĩ.

Nhưng từ đây lại xảy ra rắc rối. Số là, trước đây gia đình liệt sĩ Bạch đi xem bói, thầy bói báo có một ngôi mộ không có danh tính ở Bình Phước chính là mộ của liệt sĩ. Do có bà cô ở bên Pháp cho tiền hỗ trợ nên gia đình vào nghĩa trang ở Bình Phước chuyển ngôi mộ về nghĩa trang gia đình.

Nhưng căn cứ vào thực chứng trong quá trình tìm hiểu để điều chỉnh thông tin mộ liệt sĩ, tôi chắc chắn đây là liệt sĩ Nguyễn Văn Bạch, tôi khẳng định như vậy vì thông tin mà chúng tôi truy tìm khớp với giấy báo tử đến 90%. Nghi ngờ, con liệt sĩ muốn giám định ADN. Tuy nhiên, do xương không còn, mẫu hài cốt không đảm bảo chất lượng. Cuối cùng mộ liệt sĩ Nguyễn Văn Bạch vẫn đang để ở Nghĩa trang liệt sĩ Bà Rịa -Vũng Tàu. Còn hài cốt đưa về gia đình trước đó theo lời bói toán thì không biết là hài cốt của ai”.

Đó là một thực tế đã diễn ra nhiều năm trước đây, việc tìm hài cốt liệt sĩ thông qua ngoại cảm, bói toàn khá nhiều nên xảy ra nhầm lẫn. Sau này nhà nước đã có quy định, việc cất bốc hài cốt liệt sĩ đưa về quê chỉ được thực hiện khi đã xác định ADN nên không còn xảy ra sai sót.

Nhưng lại có những liệt sĩ lại ở hoàn cảnh khác. Họ được tìm thấy, nhưng lại vẫn nằm yên nơi chiến trường cũ. Bởi ở quê, đâu còn ai ngoài đó mà mang về...

Đó là 2 trường hợp ở Hạ Hòa và Phong Châu, Phú Thọ. Hội Hỗ trợ Gia đình Liệt sĩ Phú Thọ liên hệ với Hội Bà - Rịa Vũng Tàu cũ, Hội kết hợp điều chỉnh thông tin, liên hệ gia đình liệt sĩ.

Thông tin trên bia bộ liệt sĩ đã điều chỉnh xong hết nhưng do thân nhân trực hệ không còn ai. Hơn nữa, nằm ở nghĩa trang Bà Rịa - Vũng Tàu cũng tốt, đường sá rộng rãi, không gian mát mẻ. Ngày lễ tết, nhất là 27/7, được sự quan tâm của Đảng và Nhà nước, các liệt sĩ nằm đây luôn được nhang khói chăm sóc chu đáo nên gia đình gửi nằm lại.

Ông Lập trầm giọng: “Thôi thì cũng tốt. Đâu cũng đất nước, đâu cũng quê hương mà”. Ngưng hồi lâu, ông bộc bạch có phần dè dặt: “Có trường hợp liệt sĩ lại “không muốn về”. Trong nhiều năm làm công tác tri ân liệt sĩ, tôi nhận thấy có nhiều hồ sơ chỉ cần 3 tháng, 5 tháng là xong, gia đình vào chỉ một mạch là về thôi. Nhưng cũng có trường hợp trầy trật mãi, thậm chí không đưa về được. Chúng tôi hay bảo nhau, đấy là liệt sĩ không muốn về. Họ muốn ở lại với đồng đội nơi chiến trường xưa”.

Rồi ông kể cho chúng tôi nghe về trường hợp của liệt sĩ Nguyễn Văn Bật, quê ở Trà Cổ (Móng Cái, Quảng Ninh). Con trai liệt sĩ ra vô rất nhiều lần, trong nhiều năm, với mong muốn đưa cha về. Nhưng trục trặc mãi cho đến bây giờ vẫn không đưa về được. Mòn mỏi, cháu đành để bố lại trong này, thỉnh thoảng gia đình vào thăm viếng.

Khó khăn nào cũng vượt qua

Sau khi sáp nhập, Hội Hỗ trợ Gia đình Liệt sĩ tỉnh Bà Rịa -Vũng Tàu trở thành một phần của Hội Hỗ trợ Gia đình liệt sĩ và Thương binh TP.HCM. Tuy giai đoạn đầu còn rất nhiều khó khăn nhưng trên tinh thần của người lính cụ Hồ, ông Phạm Quang Lập khẳng định, ông sẽ khắc phục khó khăn, làm được đến đâu cố gắng làm tốt đến đó để luôn giữ vững vị trí là địa điểm đáng tin cậy đối với công tác đền ơn đáp nghĩa và tri ân liệt sĩ của khu vực Bà Rịa-Vũng Tàu.

Tiếp tục hợp tác với văn phòng TP.HCM, tư vấn, xác định danh tính, điều chỉnh thông tin mộ Liệt sĩ; hướng dẫn các gia đình Liệt sĩ tiếp cận thực hiện các chế độ chính sách; giúp các gia đình liệt sĩ tìm kiếm thông tin, tìm kiếm hài cốt liệt sĩ còn thất lạc hoặc chưa xác định được danh tính. Đặc biệt là số mộ liệt sĩ chưa xác định danh tính hiện an táng tại các Nghĩa trang liệt sĩ khu vực Bà rịa Vũng tàu.

Trên tinh thần đó, vừa qua, ngày 29/12/2025, Văn phòng Hội khu vực Bà Rịa -Vũng Tàu cũng đã cùng Hội Hỗ trợ Gia đình liệt sĩ và Thương binh TP.HCM phối hợp với các cơ quan chức năng tiến hành khai quật 16 hài cốt liệt sĩ tại Nghĩa trang liệt sĩ liên huyện Đất Đỏ - Long Điền (xã Đất Đỏ, TP.HCM) lấy mẫu giám định ADN, nhằm xác định danh tính 4 liệt sĩ Tiểu đoàn 18 Đặc công miền Đông Nam Bộ, hy sinh trong trận đánh ngày 30/5/1974 tại khu vực Phước Hải (Đất Đỏ cũ).

Một liệt sĩ Nguyễn Xuân Trường.

Trước đó, 16 ngôi mộ này đã được quy tập từ Phước Hải về Nghĩa trang liệt sĩ huyện Đất Đỏ. Trước đây 4 liệt sĩ này đã được xác nhận danh tính nhưng trong quá trình di chuyển có xảy ra sơ xuất nên đã để mất danh tính, an táng cùng các liệt sĩ chưa xác định được danh tính. Sau khi có kết quả giám định ADN, nếu trùng khớp hài cốt liệt sĩ sẽ tiếp tục đưa quê hương an táng theo nguyện vọng của gia đình. Những mẫu ADN của các liệt sĩ còn lại cũng sẽ được lưu giữ phục vụ cho việc xác định danh tính sau này.

Chứng kiến quá trình khai quật và lấy mẫu hài cốt, gia đình các liệt sĩ rất vui, phấn khởi và đánh giá cao sự hỗ trợ tận tâm của Hội Hỗ trợ Gia đình liệt sĩ và Thương binh TP.HCM. Đặc biệt là sự gắn bó xuyên suốt của ông Phạm Quang Lập trong quá trình khai quật cũng như quá trình làm thủ tục suốt gần hai năm

Rời chiến trường khi tiếng súng đã im, ông Lập và các cộng sự của mình vẫn tiếp tục cuộc hành quân khác cho ngày hòa bình. Cuộc hành quân đi tìm lại tên cho đồng đội, là mặt trận không có bom đạn, chỉ có thời gian và nỗi khắc khoải nhớ.

Đồng đội ơi!

Lương Gia Cát Tường