Độc đáo tục kéo dây lấy lửa làng Yên Vỹ

Ông Đỗ Đình Thuyên, Bí thư Chi bộ, Trưởng Ban khánh tiết thôn Yên Vỹ cho biết: Kéo dây lấy lửa làng Yên Vỹ có từ xa xưa. Đây là tục lệ độc đáo, thường tổ chức vào lúc 0 giờ ngày mùng 3 và rạng sáng mùng 4 tháng Giêng hằng năm để lấy lửa thờ Thánh, cầu cho mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an. Đây cũng là lễ khai xuân xuống đồng, gắn với tín ngưỡng cầu mùa của cư dân nông nghiệp vùng đất Bắc Ninh. Tục kéo dây lấy lửa độc đáo này bắt nguồn từ một ông tướng trên đường hành quân qua vùng đất Tứ Yên đã hạ trại cho quân nghỉ ngơi, nấu nướng. Từ đó, tục kéo dây lấy lửa ra đời và lưu truyền đến ngày nay.

Sau khi thanh niên kéo dây, nghệ nhân làng Yên Vỹ hỗ trợ thổi để ngọn lửa bùng lên.

Tương truyền, xa xưa vùng đất Tứ Yên gồm: Yên Vỹ, Yên Tân, Yên Hậu và Yên Phụ vốn là một làng mang tên Yên Phụ. Sau đó, do dân cư đông dần, người Yên Phụ tách dần ra đến các vùng xung quanh dựng làng, lập cư. Để ghi nhớ nguồn gốc Yên Phụ nên các làng tách ra, về sau đều lấy tên có chữ Yên đầu tiên. Yên Vỹ là làng ra đời sau cùng và nằm ở cuối của vùng còn có tên gọi An Vỹ.

Dụng cụ để kéo dây lấy lửa gồm một con thằn lằn bện bằng rơm khô, phần đầu của thằn lằn có gắn thanh gỗ xoan khô và một dây kéo làm bằng lạt cây giang để dễ đánh lửa. Quá trình kéo lửa sẽ có hai thanh niên thực hiện, một người giẫm lên thanh gỗ giữ chặt và dùng dây giang kéo mạnh tạo ma sát để bắn ra các tia lửa. Người còn lại đứng trước đầu thằn lằn hỗ trợ thổi làm cho ngọn lửa bùng lên.

Ông Nguyễn Đình Lâm, Trưởng thôn Yên Vỹ chia sẻ: Hằng năm vào lúc 0 giờ ngày mùng 4 Tết, người dân Yên Vỹ nô nức kéo ra đình làng để cổ vũ các trai làng thi kéo lửa. Giữa đình làng, đèn nến đều tắt, chiêng trống nổi lên, dân làng hò reo cổ vũ và các thanh niên bắt đầu thi kéo dây lấy lửa. Mỗi đội gồm 2 người, thời gian kéo lửa diễn ra khá nhanh, chỉ khoảng từ 1-2 phút (không tính thời gian chuẩn bị). Đội nào kéo được lửa trước sẽ đem vào thắp đèn nến trong đình và thắng cuộc. Người dân Yên Vỹ đều tin rằng lấy được ngọn lửa từ tục kéo dây sẽ mang lại may mắn, mùa màng bội thu. Đặc biệt, sau khi đã hoàn thành thi kéo dây lấy lửa, bà con địa phương mới xuống đồng bắt đầu một năm lao động sản xuất mới.

Những năm gần đây, tục kéo dây lấy lửa của làng Yên Vỹ không những được duy trì thực hành trang trọng tại đình làng mà các nghệ nhân còn mang đi trình diễn, giới thiệu tại nhiều sự kiện văn hóa ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam hay bảo tàng của tỉnh. Mỗi lần trình diễn tái hiện, phong tục cổ truyền độc đáo này khiến người xem trầm trồ thích thú trước cách mà cha ông ta đã khơi ngọn lửa.

Trong khuôn khổ Festival “Về miền di sản - 2026”, du khách sẽ có cơ hội trực tiếp tìm hiểu, trải nghiệm kéo dây lấy lửa tại Bảo tàng Bắc Ninh số 2 và cảm nhận hơi ấm làng quê thuần nông với sức sống bền bỉ của những phong tục cổ truyền vẫn đang được trao truyền, gìn giữ qua năm tháng.

Thuận Thảo