Độc đáo nhà trình tường, lưu giữ hồn cốt văn hóa người Hà Nhì giữa lòng Hà Nội

Trao truyền kỹ thuật xây dựng độc đáo

Chiều 28/4, tại Hà Nội, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam tổ chức tọa đàm khoa học với chủ đề: "Hành trình di sản: câu chuyện bảo tồn kiến trúc nhà Hà Nhì". Tại tọa đàm, các phóng viên, du khách được gặp gỡ, trao đổi với các nhà văn hóa, những người thợ dân tộc Hà Nhì nơi vùng cao Y Tý (Lào Cai).

Tọa đàm diễn ra trong không gian nguyên mẫu nhà trình tường của người Hà Nhì.

PGS.TS Lê Hải Đăng, Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam khẳng định, nhà trình tường của người Hà Nhì là công trình kiến trúc dân gian đặc sắc của miền núi phía Bắc.

Giá trị của công trình không chỉ biểu hiện ở kỹ thuật xây dựng độc đáo, mà còn là sự kết tinh tri thức, trao truyền qua nhiều thế hệ. Đó cũng là minh chứng cho khả năng thích ứng tuyệt vời của người Hà Nhì với môi trường sinh thái.

Cũng theo ông Đăng, công trình không đơn thuần là một ngôi nhà, mà còn mang nhịp đập văn hóa và câu chuyện của cả một tộc người.

Quá trình sửa chữa tổng thể nhà trình tường tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam.

Từ ngày 13 – 28/4, bảo tàng đã mời 5 người thợ Hà Nhì từ xã Y Tý xuống trực tiếp thi công, sửa chữa tổng thể ngôi nhà chính, chuồng nuôi gia súc và dựng mới cây đu.

Dù trong bối cảnh đô thị hóa, việc tìm nguyên liệu như đất sét, gỗ hay cỏ tranh khan hiếm, bảo tàng vẫn kỳ công tìm kiếm, lựa chọn và mang về Thủ đô. Qua đó, giúp việc cải tạo, sửa chữa công trình được đồng nhất, giữ hồn cốt vốn có của ngôi nhà.

Đại diện bảo tàng nhận định, những người thợ là người viết tiếp câu chuyện di sản, bằng đôi tay khéo léo và tri thức cộng đồng. Đây là cách bảo tàng trao quyền cho người dân tự gìn giữ, quảng bá văn hóa dân tộc mình tới công chúng.

Tiếp nối truyền thống văn hóa

Tại tọa đàm, TS Vi Văn An, nhà nghiên cứu văn hóa bồi hồi chia sẻ lại hành trình tìm kiếm, khảo sát và đưa nguyên mẫu nhà trình tường về Hà Nội.

TS Vi Văn An chia sẻ về hành trình tìm kiếm phương án, xây dựng nhà trình tường tại bảo tàng năm 2004.

Năm 2003, TS An cùng một nhóm đồng nghiệp đi khắp nơi tìm nguyên mẫu của nhà trình tường, với ý tưởng xây dựng nguyên mẫu công trình tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam.

Sau đi rất nhiều nơi, nhóm nghiên cứu báo cáo, chốt phương án xây dựng theo nguyên mẫu nhà trình tường của người Hà Nhì tại thôn xã Y Tý, huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai (cũ).

TS An nhớ như in, công trình nhà trình tường chính thức được khởi công ngày 9/2/2004. Để phục vụ việc xây dựng, 30 khối đất được chuyển về bảo tàng, nhưng đành bỏ vì không thể dùng được.

Các chuyên gia đã cùng những người thợ Y Tý về tỉnh Hòa Bình (cũ) tìm kiếm nguồn nguyên liệu xây dựng. Một ngôi nhà trình tường cao 4m, tường dày 45cm, móng sâu 50cm, tổng diện tích khoảng 80m2 "ngối tới" 150m3 đất, 14 khối đá và khoảng 14 tấn cỏ tranh.

Theo TS Nguyễn Hồng Thuật, Trưởng phòng trưng bày – truyền thông – giáo dục (Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam), trước khi xây dựng công trình vào năm 2004, bản thân có nhiều năm nghiên cứu ngôi nhà, văn hóa sống của người Hà Nhì cả ở Trung Quốc và Việt Nam.

"Trong nghiên cứu, chúng tôi luôn tôn trọng chủ thể văn hóa tinh thần, thể hiện ngay từ việc chọn ngày giờ, chọn đất, nghi lễ khởi công xây dựng nhà trình tường.

Công trình chính là sự tái hiện văn hóa của người Hà Nhì tại Hà Nội, giúp người dân tham quan, cảm nhận trọn vẹn không gian, văn hóa người Hà Nhì. Từ đó chuyển tải đầy đủ văn hóa, lan tỏa tới người dân cả nước cũng như du khách nước ngoài", TS Thuật chia sẻ.

Anh Phu Đo Xe, thợ xây dựng nhà trình tường chia sẻ tại tọa đàm khoa học.

Anh Phu Đo Xe, dân tộc Hà Nhì xã Y Tý xúc động cho biết, đây là lần thứ 2 trở về Hà Nội sửa chữa ngôi nhà trình tường.

Anh Xe khẳng định, đây là trách nhiệm của thế hệ con cháu, nối tiếp truyền thống cha ông.

Theo anh Xe, kỹ thuật dựng nhà trình tường không khó, bởi mọi thứ đã ngấm vào máu thịt ngay từ khi sinh ra. Mỗi góc, mỗi cây cột kèo trong ngôi nhà đều là ký ức, nơi nuôi dưỡng văn hóa con người Hà Nhì.

"Sau mỗi chuyến đi, tôi càng thấy trân trọng, yêu quý văn hóa dân tộc mình hơn. Chúng tôi sẽ tuyên truyền, hướng dẫn các thế hệ tiếp theo giữ gìn ngôi nhà trình tường", anh Xe trải lòng.

Kế Toại

Tuyết Hạnh