Độc đáo lễ hội chọi Trâu truyền thống xã Hải Lựu, Phú Thọ

Lễ hội chọi trâu có nguồn gốc cổ xưa

Ban Tổ chức cho biết, Lễ hội chọi Trâu xã Hải Lựu năm 2026 được tổ chức với 2 nội dung phần lễ và phần hội. Phần lễ gồm lễ Tế Thành Hoàng làng – Thừa tướng Lữ Gia, lễ Yết cáo Thành Hoàng, Lễ Hiến sinh (Lễ tạ) sau khi kết thúc hội chọn được Trâu giải nhất; phần hội diễn ra trong 2 ngày 16 đến 17 tháng Giêng năm 2026 tại Sân vận động xã Hải Lựu – nơi các ông Trâu (ông Cầu) được ghép cặp thi đấu ngày thứ nhất loại trực tiếp để vào vòng đấu diễn ra ngày hôm sau cũng theo thể thức loại trực tiếp đến khi chọn được ông Cầu đạt giải Nhất.

Lễ hội chọi trâu Hải Lựu là một trong những lễ hội cổ xưa nhất Việt Nam. Tương truyền, lễ hội này có từ thế kỷ 2 trước Công nguyên. Khi nhà Hán tiến quân xâm lược và thôn tính nước Nam Việt, Thừa tướng nước Nam Việt là Lữ Gia phải lui quân về vùng núi Hải Lựu, huyện Sông Lô, tỉnh Vĩnh Phúc (cũ) nay thuộc tỉnh Phú Thọ để ẩn náu đồng thời chiêu mộ dân binh tiếp tục kháng giặc, mưu đồ phục quốc.

Sau mỗi trận quân binh giành thắng lợi trước quân thù, Lữ Gia lại cho tổ chức chọi trâu để khích lệ sĩ khí, trâu sau khi chọi (cả chiến thắng và chiến bại) đều được mổ thịt để khao thưởng. Sau khi Lữ Gia mất, dân làng Hải Lựu lập đền thờ để tưởng nhớ, suy tôn ông là Thành hoàng làng, lễ hội chọi trâu trở thành một tập tục của cư dân.

Đến năm 1947, thời điểm cuộc kháng chiến chống Thực dân Pháp diễn ra ác liệt, Lễ hội chọi trâu đã phải tạm dừng một thời gian. Vào năm 2002 Lễ hội chọi trâu Hải Lựu mới được khôi phục trở lại, và thu hút hàng vạn người dân và du khách tham dự.

Nét độc đáo của chọi trâu Hải Lựu

Các “chiến ngưu” – trâu chọi tham gia lễ hội được người dân địa phương gọi là các “ông Cầu”, tên gọi thân thiết này gửi gắm ước vọng của họ về một đời sống sung túc, no ấm thanh bình.

Bước sang năm 2026, sau khi sáp nhập với các xã Đôn Nhân, Nhân Đạo, Phương Khoan, không gian phát triển được mở rộng hơn nhưng xã Hải Lựu vẫn chỉ duy trì 20 cặp trâu đến từ các thôn dân cư và các ngành, đoàn thể trên địa bàn xã tham gia tranh tài.

Các “ông Cầu” được các xóm, thôn, làng, họ tộc, hay các tổ chức cựu chiến binh, người cao tuổi... nuôi dưỡng, huấn luyện – những người nuôi dưỡng huấn luyện trâu chọi thường có quan hệ gần gũi và thân thiết nhau, đậm đà “tình làng nghĩa xóm”.

Hàng năm, mỗi thôn làng lại cử người lên mạn Hà Giang, Tuyên Quang, Lai Châu, Điện Biên...để tuyển trâu. Mua được các “chiến ngưu” đã là việc không dễ dàng, nhưng việc chăm sóc và huấn luyện còn khổ công hơn. Những người vinh dự được làng cử đi tìm tuyển và nuôi “ông Cầu” phải là những người có uy tín trong làng xóm, có kinh nghiệm huấn luyện, gia đình phải thuận hòa, con cháu hiếu thảo…

Các “ông Cầu” được gia đình chăm nuôi rất cẩn thận, chuồng trại luôn sạch sẽ, nhà nào cũng trồng một ruộng cỏ voi thật lớn, nấu cháo ngô cho “ông Cầu”. Hàng ngày người luyện trâu phải xuống chuyện trò, gãi lưng, xoa đầu, xoa tai chăm sóc để “ông Cầu” khỏe mạnh.

Khi người chăm sóc và “ông Cầu” đã thân thiết đến mức “tâm đồng ý hợp” thì mới có thể bước sang giai đoạn “luyện trâu”. Lúc chiều muộn người nuôi trâu thường dẫn trâu ra đồng để “luyện sừng” cọ sát với thực tế, thực hành với các miếng đánh hiểm hóc. Giai đoạn “luyện trâu” này, tuyệt đối không được để xảy ra việc cho đấu với các trâu khác.

Người dân xã Hải Lựu đúc kết, trâu chọi thường có những miếng đánh cơ bản: bổ đao, hổ lao dùng thân mình lao thẳng vào đối thủ (đòn sở trường của những “ông Cầu” tính khí hung tợn dữ dội thường tấn công phủ đầu); táng hầu; ngáng chân (sở trường của những “ông Cầu” thận trọng, giỏi phòng thủ); và khóa sừng quật ngã đối thủ, sở trường này của những “ông Cầu” sở hữu cặp sừng dài, khỏe.

Thông thường các “chiến ngưu” thường có chỉ sở hữu một miếng đánh sở trường. Người nuôi trâu phải biết cách huấn luyện để phát huy các sở trường, hạn chế sở đoản. Thắng bại của “chiến ngưu” phụ thuộc rất nhiều vào người huấn luyện, đặc biệt là cách dắt trâu ra đấu trường tham chiến.

Lễ hội diễn ra vào ngày 16 vào 17 tháng Giêng, nhưng trước đó khoảng tháng 9 âm lịch (năm cũ) đã diễn ra một buổi lễ “trình trâu” để tiến hành kiểm tra xem trâu chọi có đạt tiêu chuẩn không. “Ông Cầu” nào trước khi đưa vào “đấu trường” cũng đều có trọng lượng từ 5 tạ trở lên.

Đúng ngày lễ hội, các “ông Cầu” được đưa đến khu vực gò Mả Đàm (cũ) nay đã được xây thành đấu trường, với sức chứa gần 10 vạn khán giả, có hai cửa đông và tây. Ở cửa đông có bố trí ao thoát hiểm để trâu thua cuộc có nơi ẩn nấp. Thể lệ thi đấu gắp thăm, đấu loại trực tiếp cho tới khi còn cặp trâu cuối cùng, thi đấu để tìm ra “ông Cầu” vô địch.

Lễ hội kết thúc, cả trâu thắng và thua đều được mổ thịt để cúng tế trời đất, người chủ trâu cũng được chia phần là bộ sừng để làm kỷ vật. Theo quan niệm dân gian những làng nào có “ông Cầu” chiến thắng thì năm đó làng gặp nhiều may mắn, mọi người mạnh khỏe, mùa màng bội thu.

Phi Long - Đức Đông/VOV.VN