Đô thị Di sản: Lối đi riêng của Ninh Bình trong kỷ nguyên 'kinh tế bản sắc'

Khi tấm bản đồ hành chính mới của tỉnh Ninh Bình sau sáp nhập được mở ra, những người làm kinh tế nhìn thấy không gian phát triển rộng lớn, những nhà quy hoạch nhìn thấy hạ tầng kết nối. Nhưng với những nhà nghiên cứu văn hóa, họ nhìn thấy một cuộc "tái hợp" vĩ đại của dòng chảy lịch sử.

Trong không khí phấn khởi của những ngày đầu vận hội mới, chúng tôi tìm gặp nhà nghiên cứu Trương Đình Tưởng, Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Ninh Bình. Ông nhìn nhận cuộc sáp nhập này không phải là những con số cơ học: "Việc sáp nhập không phải là phép tính cộng đơn thuần. Riêng về văn hóa, lịch sử và tâm linh, đó là phép lũy thừa".

Ông Tưởng lý giải: "Trước đây, tâm linh chúng ta có câu sấm “Đại Hữu sinh Vương, Điềm Giang sinh Thánh'”. Giờ đây sáp nhập lại, chúng ta hội tụ đủ cả “Phủ Cha”' (Đền Trần - Nam Định) và “Phủ Mẹ”' (Phủ Dầy-trung tâm tín ngưỡng thờ Mẫu). Ba vùng đất Cố đô Hoa Lư, Thiên Trường và Hà Nam cùng nằm trong dòng chảy văn hóa châu thổ sông Hồng, giờ đây hòa quyện thành một thể thống nhất, bổ trợ và tôn vinh lẫn nhau".

Đúng như vậy, sau khi hợp nhất, sáp nhập, tỉnh Ninh Bình hiện nay có diện tích gần 4.000km², dân số trên 4,4 triệu người, nằm ở điểm giao thoa giữa ba vùng địa lý và văn hóa, có cảnh quan thiên nhiên tươi đẹp gắn với lịch sử hình thành và phát triển của xã hội loài người từ thời tiền sử đến ngày nay, tạo nên lớp lớp trầm tích văn hóa có giá trị nổi bật toàn cầu.

Các nghi thức tế lễ và không gian văn hóa mang đậm hào khí Cố đô.

Đặc biệt, vào thế kỷ X, Ninh Bình được chọn làm kinh đô của Nhà nước Đại Cồ Việt - Nhà nước phong kiến Trung ương tập quyền đầu tiên ở nước ta, đặt nền móng cho các triều đại phong kiến Việt Nam sau này xây dựng và củng cố nền độc lập. Nơi đây cũng từng là hành cung của nhà Lý, nơi phát tích vương triều Trần; nơi khởi nguồn, bảo lưu và trao truyền không gian Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại “Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt”; cùng sự lan tỏa của Phật giáo, Công giáo.

Ninh Bình là vùng đất của những lễ hội truyền thống đặc sắc và lâu đời.

Ninh Bình cũng là tỉnh duy nhất sở hữu di sản thế giới kép đầu tiên của Việt Nam và Đông Nam Á: Di sản Văn hóa và Thiên nhiên thế giới Quần thể Danh thắng Tràng An, cùng hệ thống di tích lịch sử kéo dài từ thời tiền sử, Hùng Vương, thời Đinh, Tiền Lê, Lý, Trần; các khu Ramsar và rừng nguyên sinh độc đáo; những quần thể chùa, đền, phủ mang đậm dấu ấn văn hóa Việt Nam gắn với các lễ hội dân gian đặc sắc, ẩm thực phong phú; hệ thống làng nghề thủ công truyền thống với các sản phẩm OCOP đặc trưng... Đó không chỉ là ký ức văn hóa sâu đậm của vùng đất và con người mà còn là nguồn lực vô giá, vô tận cho chiến lược phát triển mới của tỉnh trong hiện tại và tương lai.

Nét tài hoa, tinh xảo dưới bàn tay của những nghệ nhân làng nghề truyền thống Mộc La Xuyên.

Sở hữu kho báu ấy, Ninh Bình đã chọn cách ứng xử như thế nào? Thay vì chạy theo những con số tăng trưởng nóng, tỉnh kiên định chọn mô hình "Đô thị Di sản".

Lý giải về lựa chọn chiến lược này, PGS.TS Đoàn Minh Huấn, Phó Giám đốc Thường trực Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, nguyên Bí thư Tỉnh ủy Ninh Bình - người đặt nền móng lý luận cho chiến lược - từng phân tích trong một bài viết trên Báo Ninh Bình có tiêu đề “Phát triển công nghiệp văn hóa, “‘chìa khóa”’ mở “‘kho báu di sản”’, phát huy sức mạnh văn hóa, con người vùng đất Cố đô Hoa Lư vì sự phát triển nhanh, bền vững. Cụ thể: Trong khi nhiều nơi bị cuốn theo "mô thức công nghiệp hóa, đô thị hóa cổ điển" gây hại tới môi trường và thôn tính di sản, Ninh Bình chọn lối đi khác. Đó là làm tốt công tác bảo vệ môi trường, "hồi sinh" di sản để tạo dư địa cho phát triển kinh tế xanh.

Vẻ đẹp "sơn thủy hữu tình" và không gian xanh mát của vùng lõi di sản Tràng An.

Theo ông, phát triển công nghiệp văn hóa chính là "chìa khóa" mở "kho báu di sản". Đây là bước chuyển dịch khoa học từ tăng trưởng "nâu" sang "xanh". Đồng tình với quan điểm này, PGS.TS Khuất Tân Hưng (Đại học Kiến trúc Hà Nội) nhận định việc công nhận đô thị di sản là cấp thiết để bảo vệ các giá trị đặc trưng trước nguy cơ bị phân mảnh do quá trình đô thị hóa nhanh.

Thực tế, định hướng này không phải là một quyết định nhất thời, mà là sự kế thừa. Xác định rõ những tiềm năng, thế mạnh, giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa và cảnh quan, cùng nhu cầu liên kết và khai thác giữa các địa phương, trong những năm qua, Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Ninh Bình, Nam Định, Hà Nam (trước khi hợp nhất, sáp nhập) đã rất quan tâm, chú trọng vấn đề này. Các tỉnh đã ban hành nhiều cơ chế, chính sách, phê duyệt và triển khai nhiều chương trình, dự án về bảo tồn di sản văn hóa - lịch sử gắn với phát triển du lịch sinh thái, tâm linh và khai thác các giá trị văn hóa để tạo lợi thế cạnh tranh.

Chính sự chuẩn bị kỹ lưỡng từ "ba nhánh sông" ấy đã tạo đà để khi sáp nhập, dòng chảy tư duy được khơi thông mạnh mẽ, nâng tầm thành một chiến lược thống nhất và chính thức được cụ thể hóa thành quyết sách chính trị cao nhất tại Đại hội đại biểu Đảng bộ tỉnh Ninh Bình lần thứ I, nhiệm kỳ 2025-2030.

Nghị quyết Đại hội nhấn mạnh quan điểm phát triển xuyên suốt: Kết hợp chặt chẽ giữa bảo tồn di sản, phát huy giá trị văn hóa đặc sắc, bảo vệ môi trường sinh thái, bảo đảm quốc phòng - an ninh với tăng tốc phát triển kinh tế. Tỉnh xác định lấy bảo tồn di sản, phát huy nguồn lực văn hóa làm cơ sở cho phát triển kinh tế sáng tạo, phát huy sức mạnh mềm, khẳng định bản sắc và nâng cao giá trị thương hiệu địa phương. Đồng thời, lấy bảo vệ môi trường sinh thái, phát huy giá trị cảnh quan thiên nhiên làm nền tảng cho chuyển đổi xanh toàn diện, thúc đẩy phát triển bền vững.

Du lịch đêm lung linh sắc màu tại Phố cổ Hoa Lư - một sản phẩm mới hấp dẫn du khách.

Từ quan điểm đó, Đại hội đã xác định mục tiêu chung mang tính lịch sử: Phát huy tiềm năng, lợi thế để tăng tốc bứt phá theo mô hình tăng trưởng mới; phấn đấu đến năm 2030, Ninh Bình trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, có công nghiệp hiện đại, dịch vụ du lịch chất lượng cao, đô thị xanh gắn với di sản, nằm trong nhóm các địa phương dẫn đầu cả nước về tốc độ tăng trưởng và thu nhập bình quân đầu người. Mục tiêu cuối cùng là xác lập vị thế, vai trò của một trung tâm du lịch quốc gia và quốc tế.

Để hiện thực hóa khát vọng này, Chương trình hành động của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh đã vạch rõ những bước đi cụ thể, trong đó riêng về phát triển văn hóa sẽ tập trung hoàn thiện các thủ tục đề nghị UNESCO công nhận Khu du lịch Tam Chúc và Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long là Di sản thế giới. Xây dựng và phát triển văn hóa, con người Ninh Bình đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững, hướng tới đặc trưng của công dân đô thị di sản. Xây dựng cơ chế đột phá phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, công nghiệp giải trí. Đặc biệt chú trọng thu hút đầu tư các tổ hợp công viên chuyên đề, nhất là công viên phim trường, công viên giải trí, công viên di sản nhằm cơ cấu lại sản phẩm du lịch và nâng cao giá trị thương hiệu địa phương.

Thực tế đã chứng minh đây là hướng đi đúng đắn. Năm 2025, trong bối cảnh vừa vận hành mô hình chính quyền mới sau sáp nhập, vừa dồn lực "tăng tốc" về đích, Ninh Bình vẫn tạo nên những kỳ tích kinh tế ấn tượng.

Không còn là những dự báo, hiệu quả của mô hình "tăng trưởng xanh" đã hiện hữu rõ nét qua những con số kỷ lục. Tốc độ tăng trưởng doanh thu cao hơn tốc độ tăng trưởng lượng khách là minh chứng rõ nhất cho thấy du khách đã "chịu chi" hơn, lưu trú lâu hơn để trải nghiệm các sản phẩm văn hóa đẳng cấp của một Đô thị Di sản.

Sự thăng hoa của du lịch đã tạo hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ, đưa kinh tế Ninh Bình vươn lên nhóm dẫn đầu cả nước.

Không dừng lại ở những con số tăng trưởng ấn tượng hay những định hướng chiến lược vĩ mô, khát vọng "Đô thị Di sản" đã nhanh chóng được hiện thực hóa bằng những hành động quyết liệt, tạo sự chuyển biến sâu sắc từ tư duy lãnh đạo đến đời sống người dân.

Hội thảo khoa học quốc tế nhằm xác lập ranh giới và các giá trị nổi bật toàn cầu cho hồ sơ đề cử UNESCO của Quần thể Tam Chúc và Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long là Di sản thế giới.

Minh chứng rõ nét nhất cho tinh thần "hành động khẩn trương" đưa Nghị quyết vào cuộc sống là sự kiện diễn ra mới đây. Tại Di tích Quốc gia đặc biệt Quần thể Tam Chúc, UBND tỉnh đã tổ chức Hội thảo khoa học quốc tế nhằm xác lập ranh giới và các giá trị nổi bật toàn cầu cho hồ sơ đề cử UNESCO của Quần thể Tam Chúc và Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long.

Tại đây, các nhà khoa học hàng đầu đã rà soát, đánh giá toàn diện dữ liệu để làm rõ cơ sở thực tiễn cho việc hình thành một "hành lang xanh" kết nối Tam Chúc - Vân Long. Đây không chỉ là việc vẽ lại bản đồ, mà là kiến tạo một không gian sinh thái, văn hóa liên hoàn, bảo đảm tính toàn vẹn và khả năng quản lý di sản trong dài hạn. Lộ trình xây dựng Hồ sơ đề cử đang được tỉnh triển khai với tinh thần "cực kỳ khẩn trương", thể hiện quyết tâm đưa Ninh Bình trở thành trung tâm di sản của khu vực.

Song hành với những bước đi chiến lược tầm quốc tế, các chính sách "sát sườn" với dân sinh cũng được triển khai đồng bộ, tiêu biểu là Nghị quyết số 44/2025/NQ-HĐND ngày 9/12/2025 của HĐND tỉnh về hỗ trợ phát triển du lịch.

Các chuyên gia Việt Nam và quốc tế khảo sát thực địa để xây dựng hồ sơ Di sản thế giới Quần thể Tam Chúc và Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long.

Trao đổi với chúng tôi, ông Nguyễn Cao Tấn, Phó Giám đốc Sở Du lịch tỉnh Ninh Bình đi thẳng vào những giải pháp "tiếp sức" cho người dân và nghệ nhân: Điểm nhấn quan trọng nhất của Nghị quyết 44 là tập trung tối đa cho yếu tố con người và bản sắc. Ngân sách tỉnh sẽ hỗ trợ tới 90% chi phí đào tạo nghiệp vụ; người dân địa phương học nghề du lịch được hỗ trợ trực tiếp 5 triệu đồng/khóa.

Đặc biệt, với thế mạnh là nơi hội tụ nhiều làng nghề danh tiếng sau sáp nhập, tỉnh dành sự quan tâm đặc biệt cho các nghệ nhân. Tỉnh hỗ trợ 90% chi phí đào tạo thiết kế mẫu mã, giúp bà con nhân dân không chỉ bán sản phẩm thô mà tạo ra những quà tặng lưu niệm tinh tế, kể được câu chuyện văn hóa của vùng đất.

Du khách quốc tế thích thú trải nghiệm văn hóa bản địa cùng người dân địa phương.

Bên cạnh đó, để khuyến khích du lịch cộng đồng, tỉnh hỗ trợ 100 triệu đồng cho mỗi homestay xây mới và tối đa 200 triệu đồng cho các sản phẩm sáng tạo. Mục tiêu là để người dân lao động và sáng tạo trong nghề của mình và làm giàu từ di sản.

Sự đồng hành thiết thực và kịp thời này từ chính quyền đã gặp gỡ với khát vọng đổi đời và ý thức tự giác của cộng đồng.

Câu chuyện của bà Sen hay quyết tâm của ngành du lịch là minh chứng sống động cho triết lý mới của Ninh Bình: Di sản không chỉ là "tài sản tinh thần" để chiêm bái, mà phải trở thành "tài nguyên kinh tế" để nuôi sống cộng đồng. Khi người dân được đặt vào vị trí trung tâm, được hưởng lợi và làm chủ di sản, họ sẽ trở thành những "cột mốc sống" bảo vệ văn hóa bền vững nhất. Đó chính là nền tảng để xây dựng một xã hội văn minh, nơi giá trị truyền thống và hiện đại nương tựa vào nhau cùng phát triển.

Khu du lịch sinh thái Tràng An tấp nập du khách minh chứng rõ nét cho sự bứt phá của du lịch Ninh Bình.

Từ sự "tái hợp" của dòng chảy lịch sử văn hóa ngàn năm, đến tầm nhìn khoa học vượt khỏi tư duy đô thị hóa cũ kỹ, và sự hiện thực hóa bằng những quyết sách chính trị lịch sử - Ninh Bình đang hội tụ đầy đủ "Thiên thời - Địa lợi - Nhân hòa".

Một Đô thị Di sản đang dần hình hài (đứng dậy, vươn mình). Đó sẽ là một Ninh Bình tự tin bước ra biển lớn, không phải bằng những ống khói công nghiệp, mà bằng sự rạng rỡ của một vùng đất "đi lên, giàu lên bằng văn hóa và di sản".

Nguyễn Lựu-Ngọc Linh