'Định vị' hệ giá trị gia đình Việt Nam trong kỷ nguyên số: Kỳ 2 - Nhận diện sự biến đổi của hệ giá trị và lối sống gia đình

Sự thay đổi này mang đến cơ hội tiếp cận tri thức to lớn, nhưng đồng thời cũng tạo ra những rủi ro "đứt gãy" sâu sắc khi quỹ thời gian sinh hoạt bị hạn chế bởi gánh nặng mưu sinh và bẫy "khủng hoảng giao tiếp" trên không gian mạng.

Nhằm giải mã những rạn nứt này và tìm hướng đi hiện thực hóa Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị, Thạc sĩ Lê Ngọc Nghĩa (Khoa Chủ nghĩa Khoa học Xã hội, Học viện Chính trị khu vực II) đã có những phân tích sắc sảo, đồng thời khẳng định: Để 4 giá trị cốt lõi "Ấm no, tiến bộ, hạnh phúc, văn minh" thực sự bám rễ vào đời sống, quản lý nhà nước cần khẩn trương kiến tạo các "bệ phóng" chính sách thực chất, đặt con người và sự ổn định sinh kế làm trung tâm.

Thạc sĩ Lê Ngọc Nghĩa

Nhận diện sự chuyển dịch của hệ giá trị

Nhìn từ quy luật vận động của cấu trúc xã hội, Thạc sĩ Lê Ngọc Nghĩa cho rằng sự khác biệt lớn nhất giữa hệ giá trị gia đình truyền thống và hệ giá trị gia đình hiện đại nằm ở tính chất của nền tảng liên kết và nguyên tắc vận hành.

Ông nói tiếp:

- Gia đình truyền thống Việt Nam được kiến tạo trên phương thức sản xuất nông nghiệp lúa nước tự cấp tự túc, nơi gia đình đóng vai trò là một "đơn vị sản xuất". Hệ giá trị thời kỳ này đặt nặng tính cộng đồng, tôn ti chi phối, mối quan hệ huyết thống mang tính bổn phận và sự phục tùng tuyệt đối. Cái "tôi" cá nhân hoàn toàn chìm lấp trong cái "ta" của gia tộc.

Trong khi đó, bước vào "kỷ nguyên mới" kỷ nguyên vươn mình của dân tộc gắn liền với nền kinh tế thị trường và hội nhập, gia đình hiện đại chuyển dịch mạnh mẽ sang nguyên tắc bình đẳng, dân chủ và tôn trọng tự do cá nhân. Bản chất liên kết không còn là sự ràng buộc cơ học mang tính áp đặt, mà hướng tới sự thấu hiểu, tự nguyện sẻ chia và tạo cơ hội phát triển toàn diện cho từng thành viên.

Sự kết nối thế hệ giữa truyền thống và hiện đại thông qua một khoảnh khắc ấm áp. Hình ảnh mang tính minh họa

* Sự dịch chuyển từ mô hình "tam đại đồng đường" sang "gia đình hạt nhân" đang diễn ra rất nhanh. Theo ông, trong quá trình thu hẹp cấu trúc này, đâu là những giá trị cốt lõi tốt đẹp vẫn đang được người Việt Nam gìn giữ, và đâu là những chuẩn mực cũ đã nhường chỗ cho nhịp sống mới?

- Sự chuyển dịch từ mô hình đa thế hệ (tam, tứ đại đồng đường) sang cấu trúc gia đình hạt nhân đó là một tất yếu khách quan dưới tác động của đô thị hóa và công nghiệp hóa.

Trong quá trình thu hẹp cấu trúc này, những giá trị cốt lõi đóng vai trò là "gien văn hóa" truyền thống vẫn được bảo lưu bền vững. Đó chính là tình yêu thương, sự gắn kết huyết thống, lòng hiếu thảo, tinh thần trách nhiệm phụng dưỡng đấng sinh thành và nghĩa tào khang vợ chồng. Dù không gian sống có độc lập, sợi dây tâm linh, sự trợ giúp về kinh tế và tinh thần giữa các thế hệ trong gia đình Việt vẫn cực kỳ khăng khít, thể hiện rõ qua văn hóa thờ cúng tổ tiên, rồi các ngày giỗ chạp hay các dịp lễ Tết.

Một gia đình trẻ hiện đại, tiện nghi, sử dụng công nghệ như một công cụ kết nối và học tập lành mạnh. Ảnh mang tính minh họa

Tuy nhiên, những chuẩn mực mang tính bảo thủ, lạc hậu của chế độ phụ quyền đã buộc phải nhường chỗ cho nhịp sống mới. Tư tưởng "trọng nam khinh nữ", sự áp đặt chuyên quyền "cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy" dần được thay thế bằng các giá trị tiến bộ: bình đẳng giới trong phân công lao động, chia sẻ quyền quyết định kinh tế và tôn trọng tiếng nói của con cái. Sự nhường chỗ này là một biểu hiện của sự tiến hóa văn minh phù hợp với thời đại.

Giải mã các yếu tố tác động trong kỷ nguyên số

* Kỷ nguyên công nghệ số và nền kinh tế thị trường mang lại diện mạo hoàn toàn mới cho xã hội. Đứng ở góc độ nghiên cứu, ông nhận thấy đâu là những yếu tố thuận lợi giúp các gia đình hiện nay dễ dàng tiếp cận tri thức, kiến tạo đời sống văn minh, tiến bộ hơn so với các thế hệ đi trước?

- Dưới góc độ nghiên cứu, chúng ta thấy rõ kỷ nguyên số và sự tăng trưởng kinh tế đang tạo ra những "xung lực" và điều kiện thuận lợi chưa từng có để nâng cao chất lượng sống của gia đình:

Nền tảng kinh tế vật chất được cải thiện vững chắc: Đổi mới đem lại sự tăng trưởng rõ rệt. Minh chứng là số liệu thực chứng năm 2024, thu nhập bình quân của lao động đã đạt 7,7 triệu đồng/tháng (tăng 8,6% so với năm trước); thu nhập bình quân đầu người đạt 5,4 triệu đồng/tháng. Nền tảng này cho phép các gia đình thỏa mãn tốt hơn các nhu cầu về ăn, mặc, ở, học hành, chăm sóc sức khỏe chủ động và giải trí.

Nền tảng kinh tế vững chắc cùng sự bùng nổ của hạ tầng số đang tạo ra những "xung lực" mạnh mẽ, giúp các gia đình Việt Nam hiện đại dễ dàng tiếp cận tri thức và nâng cao chất lượng cuộc sống. Hình ảnh mang tính chất minh họa

Sự bình đẳng hóa trong tiếp cận tri thức nhờ hạ tầng số: Đến năm 2024, Việt Nam đã có khoảng 78,44 triệu người dùng internet (chiếm 79,1% dân số) và 72,70 triệu người sử dụng mạng xã hội. Sự bùng nổ công nghệ này mở ra một kho tàng tri thức khổng lồ mang tính toàn cầu. Các gia đình hiện nay dễ dàng tiếp cận các phương pháp nuôi dạy con khoa học, kiến thức y tế, và tiếp biến những giá trị tiến bộ, văn minh từ các mô hình gia đình trên thế giới.

Trình độ dân trí nâng cao vượt bậc: Tỷ lệ người dân từ 15 tuổi trở lên biết chữ đạt 95,8%, tỷ lệ học sinh đi học phổ thông đúng độ tuổi ở mức rất cao (Tiểu học đạt 101,0%, THCS đạt 92,8%). Dân trí cao giúp các thành viên gia đình nhận thức rõ hơn về bổn phận, quyền lợi, nâng cao kỹ năng làm chủ cuộc sống và ứng xử văn minh.

Dân trí nâng cao là "bệ phóng" vững chắc để bồi đắp lối sống văn minh và sự thấu hiểu trong mỗi nếp nhà Việt

* Ở chiều ngược lại, chúng ta đang chứng kiến nhiều tín hiệu đáng lo ngại: tỷ lệ ly hôn tăng cao, giới trẻ e ngại việc lập gia đình, sợi dây gắn kết giữa các thành viên ngày càng lỏng lẻo. Ông phân tích thế nào về những rào cản, khó khăn trực tiếp đang làm xói mòn hệ giá trị gia đình trong bối cảnh hiện tại?

- Bên cạnh mặt thuận lợi, sự rạn nứt trong quan hệ gia đình hiện nay chính là những rủi ro "đứt gãy" hệ thống khi thiết chế gia đình chưa kịp thích ứng với tốc độ biến đổi xã hội. Có thể chỉ ra những rào cản trực tiếp sau:

Mặt trái của không gian số và bẫy "khủng hoảng giao tiếp": Việc sử dụng internet, mạng xã hội thiếu kiểm soát vô hình trung làm xuất hiện hiện tượng "cô đơn dưới một mái nhà". Con người kết nối ảo rất nhiều nhưng lỏng lẻo tương tác thực, làm giảm sút thời gian chất lượng dành cho nhau.

Việc sử dụng mạng xã hội thiếu kiểm soát không chỉ làm giảm sút chất lượng thời gian dành cho nhau, mà còn mở ra kẽ hở để các luồng thông tin độc hại xâm thực, phá vỡ sợi dây gắn kết gia đình. Hình ảnh mang tính minh họa

Nguy hiểm hơn, không gian mạng đang bị các thế lực xấu lợi dụng để truyền bá luồng tư tưởng độc hại, lừa đảo, lôi kéo con người từ bỏ trách nhiệm gia đình, cắt đứt tình thân.

Sự tiếp thu dễ dãi các trào lưu ngoại lai: Một bộ phận giới trẻ do thiếu kỹ năng, kinh nghiệm sống nhưng lại tiếp biến một cách cực đoan các trào lưu, thực dụng bên ngoài, dẫn đến hành vi thiếu kiểm soát trong hôn nhân, làm bùng nổ nạn ly hôn và các cuộc xung đột sâu sắc trong các gia đình trẻ.

Những hệ lụy từ lối sống thực dụng và cực đoan đang trở thành "thuốc thử" cho sự bền vững của nhiều gia đình trẻ. Hình ảnh mang tính minh họa

* Nhiều ý kiến cho rằng gia đình đang chuyển từ một "đơn vị sản xuất" sang "đơn vị tiêu dùng", kéo theo gánh nặng mưu sinh khổng lồ đè lên vai những người trong độ tuổi lao động. Ông đánh giá sức ép kinh tế này đang tác động ra sao đến việc duy trì hạnh phúc và sự gắn kết trong mỗi "nếp nhà"?

- Nhận định gia đình dịch chuyển từ "đơn vị sản xuất" sang "đơn vị tiêu dùng" phản ánh rất đúng thực tế kinh tế chính trị hiện đại. Trong xã hội truyền thống, các thành viên cùng lao động trên một mảnh ruộng, vừa là người thân vừa là bạn đồng hành sản xuất. Ngày nay, sự tách biệt không gian lao động khiến các thành viên phải "bán sức lao động" độc lập bên ngoài cơ quan, xí nghiệp, biến gia đình thành nơi tái tạo sức lao động và tiêu dùng dịch vụ.

Sức ép từ sự dịch chuyển kinh tế này tác động rất tiêu cực đến "nếp nhà":

Sự "tước đoạt" thời gian sinh hoạt gia đình: Nhịp sống công nghiệp và áp lực mưu sinh, đặc biệt đối với các gia đình công nhân làm việc xa nhà, khiến quỹ thời gian dành cho con cái và bạn đời bị co hẹp tối đa. Khi cha mẹ trở về nhà trong trạng thái kiệt quệ năng lượng, họ không còn tâm trí để lắng nghe, chia sẻ, làm suy giảm nghiêm trọng chức năng giáo dục và bồi đắp tình cảm của gia đình.

Sự xa cách vô hình giữa các thành viên do công nghệ và sự mệt mỏi sau giờ làm việc, lột tả góc khuất của đô thị hiện đại. Hình ảnh mang tính minh họa

Gia tăng hố sâu ngăn cách và rạn nứt: Khi khả năng kinh tế eo hẹp trong bối cảnh chênh lệch giàu nghèo gia tăng, áp lực chi tiêu phát sinh hằng ngày dễ biến ngôi nhà thành không gian của những xung đột, bất hòa. Khi giá trị hạnh phúc bị áp lực vật chất bủa vây, sợi dây gắn kết tinh thần sẽ trở nên giòn mỏng và dễ vỡ hơn bao giờ hết.

Khuyến nghị chính sách và hiện thực hóa 4 giá trị cốt lõi

* Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị đã khẳng định 4 giá trị cốt lõi của gia đình Việt Nam cần được bảo vệ và phát huy là: Ấm no, tiến bộ, hạnh phúc, văn minh. Ông nhìn nhận thế nào về tính cấp thiết của việc định hình rõ 4 giá trị này ngay trong giai đoạn xã hội đang có nhiều biến động như hiện nay?

- Việc định hình rõ hệ giá trị bốn tiêu chí: Ấm no, Tiến bộ, Hạnh phúc, Văn minh tại Nghị quyết 80 và tiếp tục được khẳng định mạnh mẽ tại Văn kiện Đại hội XIV của Đảng (gắn liền hệ giá trị gia đình với chuẩn mực con người và hệ giá trị quốc gia) có ý nghĩa cấp bách và mang tầm chiến lược:

Thạc sĩ Lê Ngọc Nghĩa trong lần đi giảng dạy tại An Giang. Ảnh: NVCC

Là "bộ lọc" và "lá chắn văn hóa": Trước sự thâm nhập của các luồng tư tưởng thực dụng, hủ tục lạc hậu còn đan xen (như tảo hôn ở vùng sâu vùng xa) hay các hình thái gia đình mới xuất hiện (đơn thân, đồng tính...), bốn giá trị này đóng vai trò như một định hướng chuẩn mực để các gia đình tự điều chỉnh, giữ vững bản sắc văn hóa dân tộc trong không gian số đầy biến động.

Mối quan hệ biện chứng chặt chẽ: Hệ giá trị này là một chỉnh thể không thể tách rời. No ấm (kinh tế) là nền tảng; Tiến bộ (bình đẳng, dân chủ) là động lực; Hạnh phúc (yêu thương, sẻ chia) là cốt lõi tinh thần và Văn minh (ứng xử, giao tiếp phù hợp truyền thống và thời đại) là mục tiêu hướng tới. Việc làm rõ nội hàm này giúp công tác quản lý nhà nước có thước đo cụ thể, chuyển hóa từ các khẩu hiệu phong trào thành các hành động tự giác của mỗi hộ gia đình.

* Để 4 chuẩn mực "Ấm no, tiến bộ, hạnh phúc, văn minh" thực sự bám rễ vào đời sống thay vì chỉ nằm trên văn bản, chúng ta cần những bệ phóng nào từ phía cơ quan quản lý nhà nước?

Để đưa nghị quyết bám rễ sâu vào thực tiễn, cơ quan quản lý nhà nước phải kiến tạo được những "bệ phóng" mang tính thực chất và đồng bộ:

Bệ phóng thể chế hóa chính sách an sinh: Cần tiếp tục lồng ghép, cụ thể hóa các quan điểm của Đại hội XIV về bồi đắp hệ giá trị gia đình vào mọi chính sách kinh tế - xã hội. Phải lấy "con người và gia đình làm trung tâm". Không thể có một gia đình hạnh phúc, văn minh nếu sinh kế của họ bấp bênh, khoảng cách giàu nghèo bị bỏ ngỏ.

Thạc sĩ Lê Ngọc Nghĩa trong lần đi giảng dạy tại An Giang. Ảnh: NVCC

Bệ phóng thiết chế văn hóa lành mạnh: Cần đầu tư đồng bộ, khắc phục sự thiếu hụt các thiết chế văn hóa. Tăng cường các chương trình đào tạo kỹ năng sống, giáo dục tiền hôn nhân và tư vấn hôn nhân chuyên sâu, đặc biệt hướng tới đối tượng là các gia đình trẻ, gia đình đơn thân để giúp họ có đủ "kháng thể" giải quyết các xung đột nảy sinh.

Bệ phóng quản trị không gian số an toàn: Cơ quan chức năng cần siết chặt quản lý thông tin, chủ động ngăn chặn và triệt phá các thông tin độc hại, lừa đảo, các hội nhóm mang màu sắc mê tín dị đoan chuyên lôi kéo, dụ dỗ người dân từ bỏ trách nhiệm với tổ tiên, gia đình.

Thạc sĩ Lê Ngọc Nghĩa cùng gia đình. Ảnh: NVCC

* Cuối cùng, ông có khuyến nghị cụ thể gì về mặt chính sách (như lao động, y tế, giáo dục, quy hoạch nhà ở) để hỗ trợ các gia đình vượt qua áp lực của thời đại mới, đặc biệt là việc bảo vệ các nhóm yếu thế như trẻ em và người cao tuổi?

- Từ kết quả nghiên cứu khoa học, tôi xin đưa ra một số khuyến nghị chính sách cụ thể nhằm giảm tải áp lực cho các gia đình và bảo vệ các nhóm yếu thế:

Về quy hoạch nhà ở và không gian sống: Trong quy hoạch đô thị, tuyệt đối không đánh đổi cảnh quan sinh thái, hy sinh không gian sinh hoạt cộng đồng để lấy các dự án thương mại thuần túy. Phải giữ gìn không gian nhân văn để duy trì sợi dây liên kết "tình làng nghĩa xóm", tạo điểm tựa tinh thần và không gian tương tác lành mạnh cho các thế hệ. Ưu tiên quỹ đất phát triển nhà ở xã hội cho công nhân và các gia đình trẻ.

Không gian sinh hoạt cộng đồng xanh, nhân văn tại một khu đô thị mới, nơi trẻ em và người già được chăm sóc, tương tác an lành. Ảnh mang tính minh họa

Về lao động và an sinh xã hội: Cần xây dựng lưới an sinh dày dặn, nâng mức trợ cấp xã hội cho người cao tuổi (đặc biệt là nhóm không có lương hưu). Khuyến khích doanh nghiệp áp dụng cơ chế giờ làm việc linh hoạt cho người lao động nuôi con nhỏ hoặc chăm sóc cha mẹ già; hỗ trợ xây dựng nhà trẻ tại các khu công nghiệp để giải tỏa áp lực mưu sinh cho công nhân.

Về y tế và giáo dục: Phát triển mạng lưới y tế gia đình và các mô hình chăm sóc người cao tuổi dựa vào cộng đồng nhằm chia sẻ gánh nặng với các gia đình hạt nhân. Giáo dục cần giảm áp lực thành tích, tăng cường dạy kỹ năng vượt qua khủng hoảng tâm lý cho giới trẻ; đồng thời hoàn thiện cơ chế giám sát, bảo vệ trẻ em hiệu quả ngay từ cấp cơ sở nhằm đẩy lùi bạo lực gia đình và học đường.

Xin cảm ơn ông về cuộc phỏng vấn!

(Còn nữa)

Thực hiện: Phạm Huy

Báo: Thể thao và Văn hóa