Đình làng xứ Quảng - cội nguồn và biểu tượng pháp lý cộng đồng

Đình làng Chiên Đàn. Ảnh: PHƯƠNG THẢO

Trong Quảng Nam tỉnh tạp biên, đình làng xứ Quảng không chỉ là nơi trú ngụ của thần linh, mà còn là “tòa án lương tâm” và “văn phòng lưu trữ” quan trọng bậc nhất của người dân vùng tiền đồn mở cõi.

Lưu dấu thời gian

Trước tiên cần nhấn mạnh quá trình hình thành hệ thống đình miếu trong đời sống làng xã xứ Quảng gắn liền các đợt di dân khẩn hoang và nỗ lực pháp lý hóa tín ngưỡng qua các thời kỳ.

Thời mở cõi, tại An Lâm (tục danh La Tháp), họ Trương đã thiết lập xã hiệu từ năm Kỷ Mùi (1739) và đến năm 1754 đã có bia đá tại đình làng, ghi chép cụ thể thế thứ chi phái. Tương tự, tại xã Thắng Lộc (hiện là xã Phú Thuận), các vị tiền nhân họ Trần từ miền Bắc vào kiến lập làng, dù thiếu văn bản hành chính gốc nhưng công lao của họ được truyền ngôn và lưu giữ qua gia phổ.

Thời Tây Sơn đầy biến động khiến nhiều văn tự bị thất lạc. Do loạn lạc khiến dân các họ tại Vu Gia phiêu tán, nhất là họ Hà khai canh (cùng họ Đỗ) đã bị mất tăm tích. Tại Cẩm Phô, một tờ khai đất đai năm Thái Đức 8 (1785) cho thấy làng vốn thuộc nội phủ của chúa Nguyễn.

Đầu thời Nguyễn, năm Gia Long 8 (1809), xã Cẩm Phô chính thức nhóm họp tại đình để định lệ Xuân Thu tế lễ và cung nghinh tiên vị họ Hoàng. Tại Vu Gia, họ Đỗ đã đứng ra chiêu mộ binh dân để trùng tu địa bạ, khẳng định vai trò tái thiết làng xã sau loạn lạc. Đến năm Tự Đức 10 (1857), làng An Lâm lập biên bản họp bàn tái thiết trật tự thờ cúng, xây dựng hoàn thiện đình thờ sau những tổn thất do binh hỏa.

Giai đoạn chuẩn hóa pháp lý cuối thời Nguyễn, các làng tập trung xin cấp bằng sắc để củng cố vị thế. Năm Thành Thái 7 (1895), làng An Lâm xin cấp lại giấy tờ xác nhận nguồn gốc Tiền hiền do giấy cũ rách nát. Năm 1941 - 1942, các xã Thắng Lộc và An Lâm tiến hành kê khai Tiền hiền theo yêu cầu của triều đình để xin sắc phong, lập bia đá, chuyển hóa lịch sử truyền miệng thành tư liệu pháp lý vĩnh viễn.

Độc đáo đình làng xứ Quảng

Nét độc đáo của đình làng xứ Quảng chính là vai trò pháp lý hóa lịch sử. Khác với Huế - nơi các dòng họ thường có gia phả và sắc phong được ghi chép bài bản từ sớm nhờ gần kinh đô, nhiều làng ở Quảng Nam như Thắng Lộc, Vu Gia đã trải qua những giai đoạn mất mát văn tự do binh hỏa, thiên tai.

Đình Tứ Bàn. Ảnh: PHƯƠNG THẢO

Tại Thắng Lộc, dù lịch sử khai lập làng chỉ dựa vào “lời xưa ông nội kể lại” và “không có giấy tờ làm bằng”, dân làng vẫn chính thức hóa qua việc lập bia đá Tiền hiền năm 1942. Việc này không đơn thuần là thờ cúng mà là “nỗ lực pháp lý” để chính thức chuyển lịch sử truyền miệng thành tư liệu văn bản được cộng đồng ký xác nhận.

Ở làng Vu Gia, đình làng và tòa linh miếu là nơi khẳng định vị thế của họ Đỗ và họ Hà. Khi họ Hà “mất tăm tích” sau bao biến động thời Tây Sơn thì việc chiêu mộ binh dân, trùng tu địa bạ của họ Đỗ tại đình làng đã giúp dòng họ xác lập vị thế “tái thiết” làng xã.

Trong khi các nghi lễ ở đình làng xứ Huế thường mang tính tôn nghiêm tuyệt đối thì đình làng xứ Quảng lại là nơi phơi bày và giải quyết những mâu thuẫn đời thường, gắn liền mật thiết với thực tiễn cuộc sống làng quê. Tờ trình của tộc Đỗ (năm 1916) và xã Vu Gia (năm 1918) cho thấy đình làng là nơi cộng đồng giám sát đức hạnh của người giữ trọng trách tế tự.

Trường hợp ông Đỗ Thanh - một hậu duệ được giao quản lý ruộng thờ nhưng lại có hành vi “tệ hại”, không cho cả họ nghinh thần vị đến nhà thờ - đã trở thành vụ án hành chính điển hình tại đình làng. Xã phải can thiệp để tránh việc “từ đường hoang phế”, xin quan huyện phê chuẩn tuyển chọn người khác thay thế. Điều này cho thấy đình làng là một thực thể pháp lý có sự kết nối chặt chẽ giữa luật tục (hương ước) và luật pháp (triều đình), nơi mà quyền lợi từ “ruộng thờ” luôn đi đôi với nghĩa vụ đạo đức.

Sự khác biệt rõ rệt so với vùng Huế còn nằm ở cách người Quảng tôn vinh những người “mất tích”. Tại làng An Lâm, trong đình không chỉ thờ các vị Thủy tổ hay Hậu hiền mà còn có vị trí dành cho những người trong thôn có công nhưng không có ai thờ phụng. Đây là nét nhân văn đặc trưng, phản ánh sự bao dung của cộng đồng cư dân vùng đất mới.

Bên cạnh đó, nghi lễ tại đình làng xứ Quảng thể hiện sự thịnh vượng của các vùng thương cảng. Tại Cẩm Phô, lễ tế Xuân Thu không chỉ dùng “kim ngân, tiền giấy” mà chính tế phải dùng đến “heo, bò, trâu hạng nhất”. Sự quy định “mãi mãi” về tam sanh (heo - bò - trâu) trong văn bản năm Gia Long thứ 8 (1809) cho thấy một sự điển chế hóa sớm, mang hơi thở của một cộng đồng dân cư giàu có, sẵn sàng đầu tư cho các đại lễ chốn làng quê.

“Nhật ký” của cuộc di dân và khẩn hoang

Mỗi tờ khai Tiền hiền tại các làng xứ Quảng như Thắng Lộc hay An Lâm thực chất là một bản tóm tắt lịch sử khẩn hoang. Họ không chỉ khai tên tuổi mà còn khai rõ công trạng, không phải chỉ “đào sông đắp đê” mà còn là “đốn cây chặt gỗ trồng rừng”, khó nhọc mở mang ruộng đất.

Kiến trúc phía trong đình làng Chiên Đàn. Ảnh: PHƯƠNG THẢO

Đặc biệt, xã Thắng Lộc còn lập bia riêng cho vợ ngài Tiền hiền - chi tiết cực kỳ đắt giá, minh chứng cho việc ghi nhận vai trò của phụ nữ trong công cuộc gầy dựng gia tộc tại vùng đất mới, điều đôi khi bị mờ nhạt trong các văn bản mang tính chất Nho giáo cứng nhắc ở những nơi khác.

Đình làng xứ Quảng, qua lăng kính tư liệu Hán Nôm, không chỉ dừng lại ở kiến trúc hay không gian tâm linh mà còn là biểu tượng cho nỗ lực tự chứng thực của người dân vùng đất mới. Giữa những biến động của lịch sử (từ thời Tây Sơn sang triều Nguyễn) và những thất lạc về giấy tờ văn bản, đình làng và những tờ khai, bài vị, bia đá chính là “điểm tựa pháp lý” cuối cùng để khẳng định nguồn cội.

Nếu đình làng Huế mang lại cảm giác về sự kế thừa một trật tự ổn định, thì đình làng xứ Quảng lại phản ánh cuộc chiến đấu không ngừng để lưu giữ ký ức. Đó là nơi mà “lời ông nội kể” được chuyển hóa thành sắc phong triều đình, nơi mà đức hạnh cá nhân được đặt dưới sự giám sát của toàn dân xã, và là nơi mà công lao mở cõi luôn được khắc ghi như một cam kết cho muôn đời sau.

TRẦN ĐÌNH HẰNG