Có một ngôi đền thiêng giữa lòng phố

Sự tích về Bà Chúa Kho

Trong đền Phủ, ở vị trí trang trọng và dễ xem nhất có ghi lại sự tích về Bà Chúa Kho đời Trần. Tên bà là Lý Thị Châu (thường gọi là Châu Nương) có tài, có sắc. Cha bà từng giữ chức quan dưới triều Trần ở kinh thành Thăng Long. Bà thường giúp cha việc sổ sách kho tàng hàng ngày.

Cổng đền Phủ (Bà Chúa Kho) ở cuối đường Nguyễn Văn Cừ, phường Bắc Giang.

Năm 22 tuổi, Châu Nương lấy vị quan tên là Trần Thái Bảo, làm chức Đốc Bộ ở Hoan Châu (Nghệ Tĩnh).

Năm 1285, giặc Nguyên Mông xâm lược nước ta, Trần Thái Bảo được lệnh cầm quân chống giặc. Bà Châu Nương giúp chồng chỉ huy quân phòng ngự, bảo vệ kho lương thảo. Mặc dù giặc mấy lần tập kích song kho lương thảo vẫn được bảo vệ chu đáo và việc tiếp tế cho quân sĩ được bà lo liệu đầy đủ.

Cũng chính thời gian này, Châu Nương cải trang thành nam giới, cùng chồng đánh giặc thắng nhiều trận khiến quân địch bị hao binh tổn tướng. Do có công lớn, vợ chồng bà Châu Nương được triệu về kinh thành. Chồng bà được phong chức Tiền quân dực thánh bảo vệ nhà vua, còn bà được giao phụ trách toàn bộ kho tàng của triều đình.

Đền Phủ trước đây. Ảnh tư liệu do người Pháp chụp.

Trong cuộc xâm lược lần thứ ba của quân Nguyên Mông, Trần Thái Bảo lúc đó là Thống đốc binh bộ bảo vệ kinh thành Thăng Long đã chiến đấu dũng cảm và hy sinh. Vua tôi nhà Trần rút về Thiên Trường. Bà Châu Nương ở lại lo việc cất giấu binh lương và không may sa vào tay giặc. Bà đã quyên sinh để giữ trọn danh tiết.

Khi giặc Nguyên Mông bị vua tôi nhà Trần đánh cho thua trận phải rút về nước, bà Châu Nương được nhà vua truy phong tước “Quản trưởng Quốc khố Công chúa” (Bà chúa giữ kho của quốc gia). Công trạng của bà được sử sách lưu lại và một số nơi nhân dân lập đền, hương khói phụng thờ.

Tại chiến tuyến chống quân Nguyên Mông trên sông Nhật Đức, có kho đụn được đặt ở phố Tiền Môn, Phủ Lạng Thương. Tưởng nhớ công lao của bà Châu Nương, sau khi bà mất, nhân dân nơi đây đã xây đền Phủ ngay bên thành Phủ Lạng Giang, thuộc xã Châu Xuyên, tổng Thọ Xương, trấn Kinh Bắc, chính tại vị trí ngôi đền cổ hiện nay thuộc tổ dân phố Tiền Giang 1, phường Bắc Giang, tỉnh Bắc Ninh.

Dấu xưa lưu lại

Đền Phủ hiện nay chỉ là ngôi đền nhỏ, nằm ngay giữa lòng phố, tuy nhiên, theo sử sách và các bậc cao niên nơi đây kể lại, từ xa xưa, đền được xây dựng khá bề thế, theo kiểu nội công ngoại quốc gồm 5 gian tiền tế và hậu cung.

Gian chính điện đền Phủ.

Phía trước tiền sảnh được xây dựng hai tòa gác chuông ở hai bên. Cửa đền có hoành phi ghi 8 chữ: “Tiền Giang quân sử/ Tam phủ linh tứ”. Trong đền có tượng Bà chúa Kho, tượng Tiên Đồng, Ngọc Nữ bằng gỗ sơn son thếp vàng và ba gian chùa có đủ tượng phật.

Trước khoảng sân rộng có tam quan, kiến trúc công phu, tiếp đến là ao sen to. Đặc biệt phía nam đền có một cây đa cổ thụ, các bậc bô lão kể lại cành rễ cây tỏa rộng che kín gần hết khu đền, cò vạc thường kéo nhau về trú ngụ.

Trải qua bao biến thiên của lịch sử, thiên tai, đền Phủ đã bị hư hỏng và xuống cấp nhiều nhưng sự linh thiêng của ngôi đền thì vẫn nguyên vẹn.

Suốt một thời gian dài, ngôi đền được sử dụng vào mục đích khác nhau, trong đó có thời điểm được sử dụng làm trường học. Có một điều thật kỳ lạ là học trò học ở đó, nghịch ngợm không ai bằng nhưng tất cả tượng phật, đồ thờ cúng của đền được sắp xếp gọn gàng và hầu như không bao giờ, không có đứa trẻ nào dám nghịch phá.

Nhà tôi ở gần ngôi đền. Hồi nhỏ, tôi cũng được học ở trong đền. Tôi nhớ lúc đó, chỉ thấy cô giáo dặn là “Chỗ này cúng các cụ; các em không được làm đổ đồ vật, không được lấy đồ đi”; thế là bao năm học, của đền có gì, vẫn nguyên thế. Thỉnh thoảng các cô giáo còn thắp hương, chắp tay lạy “các cụ” và bọn trẻ chúng tôi cũng làm theo, dù không hiểu gì.

Bức chân dung Bà Chúa Kho treo tại đền.

Đến năm 2008, đền được bàn giao cho nhân dân địa phương để phục hồi thờ phụng. Nhờ sự ủng hộ phát tâm công đức của nhân dân, đến nay, ngôi đền được phục hồi trên nền móng cũ với diện tích gần 300 m2 và cơ bản vẫn giữ được một số đồ thờ tự, lối kiến trúc cũ. Năm 2012, đền Phủ được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh.

Trong đền hiện có pho tượng chân dung Bà Chúa Kho với 5 ban thờ bố trí hàng ngang theo mỗi gian, mỗi ban đều có tượng thờ bằng gỗ sơn son thiếp vàng. Ngoài hoành phi, câu đối, các ban đều có cửa võng ở ngoài bằng gỗ trạm khắc công phu. Đặc biệt, trong đền hiện treo hai bức tranh sơn dầu lớn khắc họa chân dung Bà Chúa Kho Lý Thị Châu.

Bức thứ nhất đặc tả hình ảnh bà trong bộ võ tướng hùng dũng uy nghi bên con chiến mã bạch tuyền, xa xa có đội quân nữ đang xung trận. Bên dưới có hai bài thơ chữ Hán ca ngợi việc bà giả trai ra trận cũng như công lao to lớn của bà. Bức thứ hai là hình ảnh thánh mẫu Châu Nương đã hóa, quảng đại thần thông, đã có phép phù linh cho hậu thế.

Đến đền Phủ, cầu bình an

Giữa thị thành ồn ào tấp nập, đền Phủ vẫn hằng ngày phảng phất mùi hương trầm. Đây là nơi mà trong khoảnh khắc đầu tiên của năm mới, hầu như người dân địa phương ai nấy đều đến đây để thắp nén hương thơm, mong một năm mới bình an, hạnh phúc.

Đền Phủ hôm nay.

Đặc biệt, với những người làm ăn buôn bán, họ đến với đền Phủ (Bà Chúa Kho) còn để “vay lộc”, mong cầu gặp nhiều may mắn, thuận lợi trong kinh doanh. Với người dân trong khu phố, trước khi đi đâu, làm gì; thậm chí nhà có công to việc lớn, mọi người đều ra đền “báo cáo”, “xin” bà phù hộ cho mọi việc hanh thông. Bà Chúa Kho đã đi vào đời sống tâm linh, trở thành biểu tượng cho khát vọng khởi đầu suôn sẻ, phát tài phát lộc, vun vén, tích lũy và giữ gìn phúc lộc của người dân.

Để tưởng nhớ Bà Chúa, hằng năm, lễ hội đền Phủ được tổ chức vào ngày 11 và 12 tháng Hai âm lịch. Lễ hội năm nay diễn ra trong không khí trang nghiêm, thành kính với nhiều hoạt động phong phú. Cả phố, dù bận rộn đến đâu ai cũng đều vui hội. Du khách thập phương ở xa cũng tìm về.

Người dân dâng lễ Bà Chúa Kho.

Phần lễ trang nghiêm với nghi thức thỉnh trống, thỉnh chiêng; dâng hương, dâng hoa cầu mong một năm mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an, mọi nhà ấm no, hạnh phúc. Phần hội là các chương trình văn nghệ đặc sắc với màn trống hội và các tiết mục ca múa nhạc đậm bản sắc văn hóa dân tộc.

Giữa lòng phố, có một nơi để người dân, du khách như lắng lại; lòng nhẹ bẫng, an nhiên khi đến với cửa đền. Phải chăng, chính vì thế mà đền Phủ bao đời nay vẫn được nhân dân địa phương gìn giữ, bảo tồn, tiếp nối, như một giá trị văn hóa tín ngưỡng bền vững, để sống tốt hơn.

Bài: Chu Hương; ảnh: Hữu Trình