Điều đáng sợ hơn chuyện Gen Z không muốn làm sếp

Người trẻ ngày càng khó lập kế hoạch dài hạn cho cuộc đời. Ảnh minh họa: Cottonbro Studio/Pexels.

Điều đáng lo ở Gen Z không chỉ là việc họ ít mặn mà với con đường thăng tiến truyền thống. Sâu xa hơn, nhiều người trẻ đang mất niềm tin rằng học tập chăm chỉ, làm việc bền bỉ và kiên nhẫn chờ đợi sẽ giúp cuộc sống tốt lên.

Theo Emi Nietfeld, nhà báo người Mỹ của New York Times và tác giả hồi ký Acceptance (Sự chấp nhận), tham vọng của người trẻ chưa biến mất, nhưng đã thay đổi đáng kể. Họ vẫn muốn kiếm nhiều tiền, có cuộc sống thoải mái và tự do, song không còn tin công việc tại một doanh nghiệp sẽ mang lại phần thưởng tương xứng.

Nietfeld từng có tuổi thơ khó khăn, nhiều lần không có nơi ở ổn định và phải sống trong hệ thống chăm sóc thay thế. Khi còn là thiếu niên, cô tin giáo dục là con đường thoát khỏi hoàn cảnh hiện tại.

Cô đặt mục tiêu đạt điểm SAT cao, vào đại học tốt, chọn ngành có triển vọng và tìm một công việc thu nhập cao. Kế hoạch này cuối cùng thành công. Nietfeld tốt nghiệp ngành khoa học máy tính tại Harvard, sau đó trở thành kỹ sư tại Google.

Tuy nhiên, khi trò chuyện với sinh viên sắp tốt nghiệp trong những năm gần đây, cô nhận ra câu chuyện vươn lên của mình ngày càng giống một ký ức thuộc về thời kỳ khác.

Nỗ lực là chưa đủ

Nietfeld tốt nghiệp đại học năm 2015, thời điểm nhiều người trẻ được khuyến khích theo đuổi đam mê, tìm kiếm ý nghĩa trong công việc và xây dựng bản sắc thông qua sự nghiệp. Khi đó, công việc không chỉ mang lại tiền lương mà còn được xem là con đường dẫn đến địa vị, sự công nhận, mục đích sống và khả năng đổi đời.

Niềm tin này dần suy yếu sau hàng loạt biến động. Những bê bối tại các tập đoàn lớn làm giảm sức hút của giới lãnh đạo doanh nghiệp. Đại dịch Covid-19 khiến người lao động nhìn lại vai trò của văn phòng trong cuộc sống. Tình trạng kiệt sức, quấy rối nơi làm việc và sa thải kéo dài tiếp tục khiến nhiều người hoài nghi.

Gen Z bước vào thị trường lao động sau khi chứng kiến thế hệ Millennials làm việc cật lực nhưng vẫn phải đối mặt với lương trì trệ, giá nhà tăng và chi phí sinh hoạt đắt đỏ.

Bằng đại học cũng không còn là tấm vé đảm bảo việc làm. Một số sinh viên Nietfeld phỏng vấn đã gửi hàng trăm đơn ứng tuyển nhưng không nhận được phản hồi. Những ngành từng được xem là an toàn như công nghệ cũng trở nên cạnh tranh hơn khi doanh nghiệp cắt giảm nhân sự và ứng dụng trí tuệ nhân tạo.

Không ít Gen Z hạ thấp kỳ vọng để tránh thất vọng. Ảnh minh họa: Kim Kyung-Hoon/Reuters.

Nathan Majeed, một sinh viên tốt nghiệp ngành khoa học máy tính, từng tin rằng chỉ cần học đủ 4 năm, công việc sẽ gần như tự tìm đến. Thực tế, anh nộp gần 200 đơn xin việc trước khi tìm được vị trí nhờ một người quản lý cũ.

Mecca Durhal (24 tuổi) thậm chí không còn lập kế hoạch cho một năm tới. Sau khi tốt nghiệp đại học, họ chỉ hy vọng tìm được công việc hành chính với mức lương 40.000 USD mỗi năm, trong khi riêng tiền thuê chỗ ở chung với ba người khác đã lên tới 1.700 USD/tháng.

Durhal từng muốn trở thành nhà văn hoặc dịch giả tiếng Nhật. Tuy nhiên, sự phát triển của AI khiến họ chứng kiến nhiều công việc sáng tạo thu hẹp. Mục tiêu nghề nghiệp vì thế được thay bằng nhu cầu cơ bản hơn: có việc làm, trả được tiền thuê nhà và giảm gánh nặng vay sinh viên.

Thế hệ không dám hy vọng xa

Gen Z vẫn có tham vọng nhưng không còn đặt cược hoàn toàn vào doanh nghiệp. Nhiều người ưu tiên tiền bạc, thời gian tự do và khả năng tự quyết hơn chức danh quản lý.

Các khảo sát cho thấy nhiều Gen Z muốn trở thành doanh nhân hoặc người có ảnh hưởng. Họ vẫn muốn làm giàu nhưng kỳ vọng điều đó đến từ công việc kinh doanh riêng, mạng xã hội hoặc một cơ hội đột phá, thay vì quá trình thăng tiến kéo dài nhiều năm.

Alejandra Perez (21 tuổi) dự định phát triển doanh nghiệp bán sản phẩm từ mật ong của gia đình. Cô muốn xây dựng mức thu nhập bảy con số nhưng không sẵn sàng đánh đổi đời tư cho một chức danh tại công ty lớn.

Perez muốn kết hôn, sinh con, làm việc tại nhà và tự chăm sóc gia đình. Cô định nghĩa thành công không phải là ngồi ở vị trí cao nhất trong doanh nghiệp, mà là có đủ tiền và quyền kiểm soát cuộc sống.

Tuy nhiên, không phải người trẻ nào cũng giữ được kỳ vọng như Perez. Nhiều người chủ động hạ thấp mong muốn để tránh thất vọng.

Durhal cho biết việc sở hữu nhà gần như là giấc mơ xa vời. Vì không tin mục tiêu này khả thi, họ chọn cách không mong muốn nó nữa.

Đây là điểm khiến Nietfeld lo ngại. Khi người trẻ không tin rằng nỗ lực dài hạn sẽ cải thiện cuộc sống, họ không chỉ từ bỏ một chức danh hay căn nhà. Họ dần mất cảm giác mình có thể kiểm soát tương lai.

Niềm tin vào khả năng định hình cuộc đời có liên hệ chặt chẽ với sức khỏe, thu nhập và mức độ hạnh phúc. Người cảm thấy có quyền chủ động thường kiên trì hơn, nộp nhiều đơn xin việc hơn và phục hồi tốt hơn sau thất bại.

Công việc với nhiều người trẻ chỉ còn là cách trang trải cuộc sống. Ảnh minh họa: Rednote.

Ngược lại, khi mọi thành công bị nhìn như kết quả của may mắn, quan hệ hoặc một cơ hội bất ngờ, việc chuẩn bị cho tương lai dễ trở nên vô nghĩa.

Nietfeld thừa nhận văn hóa đề cao tham vọng cũng có mặt trái. Chính cô từng làm việc vào cuối tuần, bỏ qua thời gian bên con nhỏ và chịu những cơn đau mạn tính vì không biết dừng lại. Gen Z có lý khi đặt ra giới hạn cho thành tích và không muốn hy sinh sức khỏe cho công việc.

Dù vậy, cô cho rằng tham vọng không chỉ là chạy theo tiền bạc hay địa vị. Nó còn là niềm tin rằng ngày mai có thể tốt hơn hôm nay.

Trong những năm tháng khó khăn nhất, mục tiêu học tập từng giúp Nietfeld duy trì lòng tự trọng và nhìn thấy con đường thoát khỏi hoàn cảnh. Giấc mơ không đảm bảo thành công, nhưng giúp cô tin rằng bản thân vẫn có thể tác động đến số phận.

Điều đáng lo nhất ở một thế hệ mất niềm tin vào công việc, vì thế, không phải là họ từ chối làm thêm giờ hay không muốn làm quản lý. Đó là việc ngày càng nhiều người trẻ không còn dám hy vọng quá xa.

Như Phương