'Địa hạt mới' của di sản văn hóa Việt

Từ âm nhạc, mỹ thuật đến nghệ thuật truyền thống, quá trình số hóa đã mở rộng cánh cửa tiếp cận công chúng, đồng thời kiến tạo một hệ sinh thái văn hóa hiện đại, nơi quá khứ và tương lai cùng đối thoại, nuôi dưỡng bản sắc dân tộc trong dòng chảy toàn cầu hóa.

Di sản âm nhạc của nhạc sĩ Hoàng Vân được giới thiệu trên nền tảng số

Lưu trữ và lan tỏa di sản nghệ thuật

Khi chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ trên toàn cầu, kho tàng ký ức trong lĩnh vực văn hóa nghệ thuật đang đứng trước những cơ hội “tái sinh” đầy triển vọng. Tại Việt Nam, thời gian gần đây, nhiều mô hình lưu trữ và giới thiệu di sản trên không gian số đã xuất hiện, vừa góp phần bảo tồn, vừa mở rộng khả năng tiếp cận, đưa các giá trị văn hóa đến gần hơn với công chúng trong và ngoài nước.

Nổi bật trong số đó là dự án trang web di sản âm nhạc của nhạc sĩ Hoàng Vân - www.hoangvan.org. Được gia đình xây dựng từ năm 2018, sau 8 năm vận hành, trang web đã tập hợp hơn 700 tác phẩm, gần 200 bản thu âm cùng nhiều bản tổng phổ, bản viết tay, hình ảnh và tư liệu nghiên cứu có giá trị. Kho lưu trữ số này trở thành nơi gìn giữ những ký ức và thành tựu trong suốt hành trình sáng tạo nghệ thuật của nhạc sĩ.

Mới đây, theo thông tin từ gia đình, phiên bản V2 của website, được phát triển trong vòng 24 tháng, đã ra mắt ngày 10.4, tiếp tục nâng tầm trải nghiệm người dùng. Giao diện hiện đại, cấu trúc khoa học, cùng khả năng nghe nhạc linh hoạt trên nhiều nền tảng giúp việc tiếp cận âm nhạc trở nên tự nhiên và gần gũi hơn. Các tác phẩm cũng được phân loại lại theo chủ đề, thể loại và giai đoạn sáng tác, giúp người dùng hiểu rõ hơn phong cách đa dạng của nhạc sĩ, từ ca khúc, hợp xướng đến giao hưởng và nhạc phim.

Một điểm đáng chú ý khác là hệ thống đa ngôn ngữ gồm 5 thứ tiếng (Việt, Anh, Pháp, Tây Ban Nha, Nga), mở rộng khả năng tiếp cận tới công chúng quốc tế, đồng thời phục vụ hiệu quả cho nghiên cứu học thuật. Bên cạnh đó, các chuyên mục thư viện, video và tư liệu hình ảnh cũng được tổ chức lại theo hướng trực quan, kết nối trực tiếp với kênh YouTube chính thức, tạo nên trải nghiệm đa phương tiện liền mạch.

TS Lê Y Linh - con gái nhạc sĩ Hoàng Vân cho biết, phiên bản mới không chỉ đơn thuần là nâng cấp kỹ thuật mà còn là quá trình “tái cấu trúc toàn bộ kho tư liệu một cách khoa học”. Con trai của cố nhạc sĩ - nhạc trưởng Lê Phi Phi cũng nhấn mạnh, trải nghiệm mới cho phép người dùng “vừa đọc, vừa xem, vừa nghe nhạc”, tiệm cận hơn với cách âm nhạc tồn tại trong đời sống thực.

Theo đánh giá của giới chuyên môn, việc kết hợp giữa lưu trữ vật lý và số hóa như mô hình trang web “www.hoangvan.org” đã mở ra một hướng đi mới trong việc lưu giữ di sản của các văn nghệ sĩ gạo cội tại Việt Nam. Qua đó, nhiều ý kiến kỳ vọng mô hình này sẽ tạo hiệu ứng lan tỏa, khuyến khích gia đình nghệ sĩ và các tổ chức văn hóa mạnh dạn đầu tư vào công nghệ, xây dựng hệ sinh thái văn hóa số đa dạng, nơi tinh hoa nghệ thuật dân tộc không chỉ được gìn giữ trước sự bào mòn của thời gian mà còn có cơ hội vươn tầm quốc tế.

Từ số hóa đến kiến tạo hệ sinh thái văn hóa số

Song song với lĩnh vực âm nhạc, mỹ thuật cũng đang chứng kiến những bước chuyển mình mạnh mẽ trong không gian số. Chẳng hạn, hàng nghìn tư liệu, hình ảnh và hiện vật về danh họa Tô Ngọc Vân đã được số hóa và đưa lên các nền tảng trực tuyến. Với sự kết hợp của công nghệ 3D và trí tuệ nhân tạo, người xem không chỉ “nhìn” mà còn có thể “trải nghiệm” di sản.

Thông qua các hướng dẫn viên ảo AI và nền tảng tương tác, công chúng có thể khám phá một cách toàn diện cuộc đời, sự nghiệp cũng như những đóng góp của danh họa đối với nền mỹ thuật cách mạng Việt Nam. Đây là bước tiến quan trọng, khi việc thưởng thức nghệ thuật không còn bị giới hạn trong không gian vật lý mà được mở rộng trong môi trường số sinh động.

Ở lĩnh vực nghệ thuật truyền thống, dự án đưa cải lương Nam Bộ lên không gian số đang được triển khai cũng cho thấy một tầm nhìn mới trong bảo tồn di sản. Không dừng lại ở việc số hóa toàn bộ kho tư liệu như kịch bản, băng ghi âm, video quý hiếm, dự án còn hướng tới xây dựng bảo tàng ảo, ứng dụng công nghệ thực tế ảo (VR), trí tuệ nhân tạo (AI), thuyết minh đa ngôn ngữ, thậm chí tổ chức các lớp học cải lương trực tuyến…

Điểm đặc biệt của mô hình này là vượt ra khỏi phạm vi bảo tồn, hướng tới kiến tạo một hệ sinh thái sáng tạo mới. Từ các sân chơi trực tuyến, không gian giao lưu, đến việc ứng dụng AI và Metaverse trong sáng tạo nội dung cải lương, dự án mở ra cơ hội để nghệ thuật truyền thống tiếp cận thế hệ trẻ theo những cách hoàn toàn mới.

Nhiều bộ sưu tập số với quy mô và chủ đề đa dạng cũng đã được xây dựng và giới thiệu tới công chúng. Trước đó, các bảo tàng công lập như Bảo tàng Lịch sử Việt Nam, Bảo tàng Hồ Chí Minh, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam… đã tiên phong triển khai các trưng bày, triển lãm ảo, bảo tàng 3D…, quảng bá di sản trên nền tảng trực tuyến, giúp các hiện vật vượt qua rào cản không gian và thời gian để tiếp cận đông đảo công chúng. Qua đó cho thấy một xu hướng tất yếu: Số hóa di sản không còn là lựa chọn, mà đã trở thành hướng đi bắt buộc. Trong bối cảnh đó, Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã đưa ra những định hướng quan trọng, đặc biệt nhấn mạnh nhiệm vụ “xây dựng và vận hành nền tảng văn hóa số toàn dân”.

Theo tinh thần của Nghị quyết, việc phát triển các dịch vụ thư viện số, bảo tàng số, nghệ thuật biểu diễn trực tuyến và các lớp học nghệ thuật trực tuyến không chỉ nhằm mục tiêu bảo tồn, mà còn hướng tới thu hẹp khoảng cách thụ hưởng văn hóa giữa các vùng miền và các tầng lớp trong xã hội.

Trong kỷ nguyên số, di sản không còn nằm yên trong tủ kính hay những kho lưu trữ ít người biết đến. Các hiện vật, tư liệu đang “sống” trong từng cú nhấp chuột, từng trải nghiệm tương tác của công chúng.

Việc hiện thực hóa tinh thần của Nghị quyết 80 thông qua các giải pháp cụ thể như chủ động thích ứng với sự phát triển của khoa học - công nghệ, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, đẩy mạnh chuyển đổi số trong phát triển văn hóa; xây dựng các thiết chế “văn hóa số”, đào tạo nguồn nhân lực cho chuyển đổi số… góp phần bảo tồn ký ức dân tộc, đồng thời mở ra những chân trời mới cho việc lưu giữ, sáng tạo, quảng bá và phát triển văn hóa Việt Nam trong thời đại toàn cầu hóa.

TRUNG NGHĨA