Di sản cho tương lai (Bài cuối)

Một đoàn khách đến điểm du lịch, chụp ảnh, tham quan rồi rời đi. Cảnh quan được nhiều người biết đến hơn nhưng những hộ dân sống gần đó chưa chắc bán thêm được bao nhiêu sản phẩm. Tình huống ấy đặt ra một câu hỏi đáng quan tâm đối với Cao Bằng: Du lịch phát triển thì người dân vùng di sản thực sự được hưởng lợi đến đâu?. Trong tài liệu trao đổi tại Itoigawa, Nhật Bản, ông Minoru Tahara, thành viên Hội đồng thành phố, đề cập mối liên hệ giữa hoạt động công viên địa chất với giáo dục, du lịch và kinh tế; kết quả giáo dục thể hiện rõ hơn, trong khi hiệu quả du lịch và kinh tế chưa thật sự nổi bật. Đó là ý kiến trong một bài trình bày, không phải kết luận đánh giá chính thức về kinh tế thành phố Itoigawa. Nhưng sự thận trọng ấy gợi ra một vấn đề có ý nghĩa thực tiễn. Danh hiệu quốc tế có thể giúp một địa phương được biết đến rộng rãi hơn. Muốn biến lợi thế đó thành thu nhập, vẫn cần sản phẩm có chất lượng, người tổ chức kinh doanh và thị trường tiêu thụ.

Chuyến công tác tại Itoigawa của đoàn công tác tỉnh Cao Bằng góp phần mở rộng cơ hội trao đổi kinh nghiệm, gợi mở những cách tiếp cận trong quản lý và phát huy giá trị Công viên địa chất Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng.

Khách đến nhiều, người dân được bao nhiêu?

Cao Bằng có nhiều điều kiện phát triển du lịch gắn với cảnh quan địa chất, lịch sử và văn hóa các dân tộc. Thác Bản Giốc, hệ thống hang động, các bản làng truyền thống, nghề thủ công và nông sản địa phương có thể tạo nên những trải nghiệm đặc sắc. Tuy nhiên, tổng số khách hoặc tổng doanh thu du lịch chưa phản ánh đầy đủ lợi ích mà cộng đồng vùng công viên địa chất nhận được.

Một đoàn khách có thể đi qua nhiều điểm nhưng chỉ dừng lại trong thời gian ngắn. Phần lớn chi tiêu có thể dành cho vận chuyển, lưu trú hoặc dịch vụ ở nơi khác. Ngược lại, một nhóm khách tìm hiểu sâu về nghề truyền thống, sử dụng hướng dẫn viên tại chỗ, ăn uống, lưu trú và mua sản phẩm địa phương có thể mang lại nguồn thu trực tiếp hơn cho người dân.

Vì vậy, bên cạnh lượng khách, cần biết họ sử dụng dịch vụ gì, ai cung cấp và bao nhiêu giá trị kinh tế thực sự ở lại địa phương.

Báo cáo 9 tháng đầu năm 2026 của Ban Quản lý di tích và Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng ghi nhận các hoạt động tập huấn tại làng giấy bản Dìa Trên, làng nhuộm chàm xóm Khào; đào tạo hướng dẫn viên cộng đồng tại Khuổi Ky và khảo sát tuyến đạp xe kết nối các làng nghề. Đó là cơ sở để phát triển sản phẩm. Nhưng số người được tập huấn chưa thể thay thế cho kết quả kinh doanh. Điều cần theo dõi tiếp là số hộ tham gia thực chất, lượng sản phẩm bán được, việc làm tạo ra và thu nhập sau khi trừ chi phí.

Muốn sinh kế bền vững, phải đi tiếp từ tập huấn đến tổ chức sản xuất, tiêu thụ và đánh giá thị trường.

Du khách tham quan thác Bản Giốc, một trong những thắng cảnh nổi tiếng của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng.

Bán trải nghiệm, không chỉ bán hàng

Nghề giấy bản của người Nùng An ở Dìa Trên là một ví dụ đáng suy nghĩ. Nếu chỉ bán giấy thành phẩm, người làm nghề phải tìm đầu ra cho từng sản phẩm. Trong khi đó, giá trị của nghề còn nằm ở nguyên liệu, kỹ thuật chế tác và câu chuyện được truyền qua nhiều thế hệ. Có thể nghiên cứu tổ chức trải nghiệm tìm hiểu nghề giấy theo nhóm nhỏ, có đặt trước.

Khách được nghe nghệ nhân giới thiệu, quan sát quy trình và thử thực hiện một thao tác phù hợp dưới sự hướng dẫn. Cơ sở sản xuất có thể cung cấp sản phẩm để khách mang về. Khi ấy, người làm nghề có thêm nguồn thu từ hoạt động hướng dẫn, bên cạnh tiền bán hàng.

Tất nhiên, không phải hộ nào cũng cần đón khách. Có hộ chuyên sản xuất, có hộ đủ điều kiện tổ chức trải nghiệm, có hộ tham gia bán hàng hoặc cung cấp dịch vụ khác. Cách phân công ấy phù hợp hơn việc yêu cầu tất cả cùng làm một sản phẩm giống nhau. Với nghề nhuộm chàm, có thể nghiên cứu những trải nghiệm ngắn, an toàn, gắn với sản phẩm nhỏ, dễ vận chuyển và có công dụng thực tế.

Nhưng trước khi đầu tư cơ sở vật chất, phải thử nghiệm với khách hàng, xác định nhu cầu, mức giá và khả năng tổ chức. Một trải nghiệm hấp dẫn trên giấy chưa chắc là sản phẩm có người sẵn sàng trả tiền.

Các sản phẩm thủ công truyền thống thu hút du khách, góp phần quảng bá bản sắc văn hóa địa phương.

Làm ít sản phẩm nhưng bán được lâu dài

Nhiều sản phẩm lưu niệm tại các điểm du lịch chưa tạo được khác biệt về thiết kế, công dụng và câu chuyện nguồn gốc. Cao Bằng có thể lựa chọn một số sản phẩm thủ công tiêu biểu để phát triển thành những dòng hàng có chất lượng.

Giấy bản có thể được nghiên cứu ứng dụng trong thiệp, sổ tay, tranh, bao bì quà tặng hoặc sản phẩm văn phòng phù hợp. Nghề nhuộm chàm có thể kết nối với thiết kế để tạo ra những sản phẩm sử dụng hằng ngày, nhưng vẫn tôn trọng kỹ thuật và bản sắc truyền thống.

Điều quan trọng không phải gắn thật nhiều biểu tượng lên sản phẩm, mà là làm cho người mua nhận biết được nơi sản xuất, người làm ra và giá trị riêng của món hàng.

Có thể liên kết nghệ nhân với nhà thiết kế, cơ sở sản xuất và đơn vị phân phối để phát triển một số mẫu thử. Sản phẩm được bán thử tại cơ sở lưu trú, điểm tham quan và qua kênh trực tuyến. Mẫu nào có khách hàng thì tiếp tục hoàn thiện. Mẫu nào khó tiêu thụ cần điều chỉnh, không sản xuất hàng loạt chỉ để trưng bày. Thỏa thuận hợp tác phải làm rõ giá mua, tiền công, quyền sử dụng thiết kế và lợi ích của người làm nghề. Đây là hướng nâng giá trị từ lao động và tri thức bản địa thay vì chỉ tăng sản lượng hàng hóa.

Nông sản địa phương cũng có thể hưởng lợi từ du lịch

Không phải hộ dân nào trong vùng công viên địa chất cũng phù hợp kinh doanh lưu trú hoặc làm hướng dẫn viên. Nông nghiệp vẫn là sinh kế quan trọng của nhiều cộng đồng. Du lịch có thể mở thêm thị trường cho sản phẩm địa phương nếu biết tổ chức kết nối.

Một cơ sở lưu trú cộng đồng có thể đặt mua rau, thực phẩm và đặc sản từ các hộ sản xuất đáp ứng yêu cầu chất lượng, an toàn. Một nhà hàng có thể xây dựng thực đơn theo mùa với nguyên liệu địa phương. Một đơn vị tổ chức tour có thể đặt trước bữa ăn hoặc hoạt động tìm hiểu nông nghiệp phù hợp.

Điểm đáng quan tâm là tổ chức nguồn cung theo đơn đặt trước, thay vì để người dân làm ra sản phẩm rồi chờ khách đến mua. Khi biết trước nhu cầu, hộ sản xuất có thể chuẩn bị số lượng, chất lượng và thời gian giao hàng phù hợp. Có thể bắt đầu bằng nhóm hộ nhỏ, một số sản phẩm ổn định, thỏa thuận cung ứng rõ ràng. Việc sơ chế, bảo quản, vận chuyển và an toàn thực phẩm phải tuân thủ quy định.

Cách làm này giúp du lịch hỗ trợ sản xuất nông nghiệp, không buộc mọi hộ dân phải chuyển sang làm dịch vụ.

Tuyến du lịch phải có người mua, người làm

Việc khảo sát tuyến đạp xe kết nối một số làng nghề mở ra khả năng phát triển sản phẩm du lịch trải nghiệm. Nhưng một tuyến đường được giới thiệu trên bản đồ chưa phải sản phẩm có thể kinh doanh.

Ban Quản lý di tích và Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng phối hợp tổ chức khảo sát, chạy thử tour xe đạp trải nghiệm làng nghề truyền thống tại các xã Quảng Uyên, Hạnh Phúc trong 2 ngày 21 - 22/10/2026.

Muốn tổ chức tour, phải biết khách hàng là ai, thời lượng bao lâu, dịch vụ gồm những gì, mức giá nào phù hợp và ai chịu trách nhiệm thực hiện. Có thể phối hợp với doanh nghiệp lữ hành đủ điều kiện thử nghiệm các hành trình nhóm nhỏ, đặt trước. Khách biết rõ lịch trình, mức độ vận động và chi phí. Người dân biết trước thời gian đón khách, số lượng người và dịch vụ cần chuẩn bị. Với tuyến đạp xe, an toàn phải được đặt lên hàng đầu: độ dốc, chất lượng đường, giao thông, thời tiết, điểm nghỉ và phương án hỗ trợ khi có sự cố.

Không nhất thiết tuyến nào cũng phải đi qua thật nhiều địa điểm. Một hành trình có vài trải nghiệm chất lượng, được tổ chức tốt, có thể tạo ấn tượng sâu hơn chuyến đi dừng chân liên tục nhưng thiếu nội dung.

Sau mỗi đợt thử nghiệm, cần ghi nhận phản hồi của khách, doanh thu, chi phí và phần thu nhập thực tế của các hộ tham gia. Có thị trường rồi mới mở rộng.

Kết nối đối tác thay vì làm thay doanh nghiệp

Để những hoạt động trên vận hành, cần sự tham gia của người làm nghề, hợp tác xã, doanh nghiệp, cơ sở lưu trú, đơn vị lữ hành và chính quyền cơ sở. Ban Quản lý di tích và Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng có vai trò tham mưu, cung cấp thông tin chuyên môn, kết nối và theo dõi tác động đến di sản theo chức năng; không trực tiếp làm thay hoạt động kinh doanh của người dân và doanh nghiệp.

Có thể phát triển mạng lưới đối tác công viên địa chất theo những tiêu chí cụ thể. Cơ sở lưu trú tham gia mạng lưới cần giới thiệu thông tin đúng về di sản, thực hiện yêu cầu bảo vệ môi trường và ưu tiên sử dụng sản phẩm địa phương khi phù hợp. Cơ sở sản xuất phải bảo đảm chất lượng, nguồn gốc và điều kiện kinh doanh. Doanh nghiệp lữ hành cần có trách nhiệm với điểm đến và cộng đồng.

Một danh mục trực tuyến đơn giản có thể giới thiệu các cơ sở tham gia, sản phẩm, dịch vụ và phương thức đặt trước. Không nhất thiết phải xây dựng ngay nền tảng công nghệ phức tạp. Điều quan trọng hơn là thông tin được cập nhật, chất lượng được theo dõi và phản hồi của khách được tiếp nhận. Các cá nhân có đóng góp nổi bật trong tổ chức sinh kế bền vững cũng có thể được xem xét vinh danh hằng năm theo đề xuất danh hiệu “Đại sứ Công viên địa chất Non nước Cao Bằng”.

Trong lĩnh vực kinh tế, việc ghi nhận cần dựa trên kết quả thực tế: tạo thêm việc làm, tăng thu nhập, duy trì nghề truyền thống, mở rộng lợi ích cho cộng đồng và bảo vệ môi trường. Không nên chỉ căn cứ vào doanh thu hoặc số khách.

Giữ giới hạn để còn phát triển lâu dài

Phát triển sinh kế từ di sản không có nghĩa biến mọi giá trị thiên nhiên và văn hóa thành hàng hóa. Một nghi lễ có ý nghĩa thiêng liêng với cộng đồng không nhất thiết phải tổ chức thường xuyên để phục vụ khách. Một điểm hóa thạch quý hiếm không thể trở thành nơi lấy mẫu vật làm quà lưu niệm. Một cảnh quan nhạy cảm không nên tiếp nhận lượng khách vượt quá khả năng bảo vệ.

Người dân phải được tham gia bàn bạc về những hoạt động liên quan trực tiếp đến đời sống, phong tục và không gian sinh hoạt của mình. Khi xây dựng sản phẩm, phải tính đến vệ sinh, an toàn, môi trường và khả năng duy trì những giá trị văn hóa vốn có. Nếu một mô hình tạo thêm doanh thu nhưng làm suy giảm cảnh quan hoặc gây ảnh hưởng bất lợi kéo dài cho cộng đồng, không thể coi đó là phát triển bền vững.

Cũng không nên đặt toàn bộ kỳ vọng kinh tế vùng công viên địa chất vào du lịch. Nông nghiệp, nghề thủ công, chế biến sản phẩm bản địa và những hoạt động kinh tế hợp pháp khác vẫn cần được phát triển theo lợi thế từng nơi. Du lịch nên mở thêm cơ hội, không khiến người dân phụ thuộc vào một nguồn thu duy nhất.

Thí điểm có chọn lọc, đánh giá bằng thu nhập thực

Với điều kiện Cao Bằng, nên lựa chọn 2 hoặc 3 địa điểm đã có nền tảng hoạt động để thí điểm những sản phẩm cụ thể: trải nghiệm nghề thủ công có thu phí, tuyến du lịch đặt trước, liên kết tiêu thụ nông sản hoặc dòng sản phẩm quà tặng bản địa.

Giao lưu văn hóa truyền thống góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc và tạo điểm nhấn thu hút du khách đến với Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng.

Mỗi mô hình phải có chủ thể chịu trách nhiệm, khách hàng mục tiêu, dự toán chi phí và phương án bảo vệ di sản. Kết quả cần được đánh giá bằng số hộ tham gia thực chất, số ngày có việc làm, lượng sản phẩm tiêu thụ, thu nhập sau khi trừ chi phí và khả năng duy trì hoạt động. Đặc biệt, phải phân biệt doanh thu với thu nhập. Một hộ có thể bán được nhiều hàng hơn nhưng chi phí nguyên liệu, lao động và vận chuyển cũng tăng. Nếu không tính đúng, rất dễ đánh giá quá cao hiệu quả. Sau thời gian thí điểm, mô hình nào có thị trường, người dân được hưởng lợi và di sản được bảo vệ thì nghiên cứu mở rộng. Mô hình chưa phù hợp cần điều chỉnh hoặc dừng lại.

Không nhất thiết mọi bản làng đều trở thành điểm du lịch. Cũng không cần mọi hộ dân cùng làm một loại dịch vụ. Điều quan trọng là cộng đồng có thêm lựa chọn sinh kế phù hợp với khả năng và mong muốn của mình.

Cao Bằng đã có lợi thế từ danh hiệu Công viên địa chất toàn cầu UNESCO, cảnh quan đặc sắc và bản sắc văn hóa phong phú. Nhưng lợi thế chỉ trở thành nguồn lực kinh tế khi được tổ chức thành sản phẩm có người mua, có người làm và có lợi ích thực tế. Thành công không chỉ là có thêm bao nhiêu khách đến Cao Bằng mà còn là sau mỗi mùa du lịch, người dân có thêm bao nhiêu việc làm, thu nhập và cơ hội để tiếp tục gắn bó với quê hương.

Bài 1: Giữ di sản để còn đường phát triển.

Bài 2: Khi di sản trở thành bài học quê hương.

Minh Tâm