Đề xuất Hà Nội mở trường chuyên từ cấp THCS: Cân nhắc lợi - hại

Học sinh Trường THCS Giảng Võ (Hà Nội). Ảnh: Đăng Chung

Nhìn nhận đa chiều

Mới đây, Bộ Tư pháp công bố dự thảo Luật Thủ đô sửa đổi, bổ sung năm 2026 để lấy ý kiến nhân dân; trong đó có đề xuất Hà Nội được phép mở trường chuyên từ cấp THCS. Đây là vấn đề thu hút sự quan tâm của dư luận, các bậc phụ huynh và giới chuyên gia.

Là chuyên gia về lĩnh vực tâm lý giáo dục, PGS.TS Phạm Mạnh Hà cho rằng, trường chuyên có những lợi ích rõ ràng như học sinh được rèn luyện tư duy logic và khả năng giải quyết vấn đề qua chương trình học sâu; môi trường tập phù hợp những em giỏi tạo ra sự cạnh tranh lành mạnh, thúc đẩy nhau tiến bộ; nhiều em đạt thành tích cao trong các kỳ thi học sinh giỏi quốc gia và quốc tế.

Ngoài ra, trường chuyên thường có điều kiện tốt hơn về giáo viên, ngoại ngữ, công nghệ giúp học sinh dễ đỗ vào các trường đại học tốt và xây dựng mối quan hệ với những người cùng trình độ.

Tuy nhiên, chuyên môn hóa sớm khiến nhiều em chưa kịp tìm hiểu sở thích thật sự đã phải tập trung vào một môn duy nhất. Kết quả là các em giỏi lý thuyết nhưng lại yếu về kỹ năng sống, giao tiếp và xử lý tình huống thực tế. Áp lực từ kỳ vọng của gia đình, nhà trường và xã hội khiến không ít em gặp khó khăn về tâm lý, mất tự tin khi gặp người giỏi hơn. Thời gian học nhiều, luyện thi dày đặc cũng làm giảm cơ hội vui chơi và kết nối với bạn bè.

Về mặt xã hội, PGS.TS Phạm Mạnh Hà nhấn mạnh, trường chuyên đang góp phần làm tăng bất bình đẳng. Để thi đỗ, nhiều gia đình phải đầu tư luyện thi từ tiểu học, điều mà những gia đình khó khăn không thể làm được. Ngân sách Nhà nước dành cho trường chuyên cũng khiến các trường phổ thông khác thiếu nguồn lực, ảnh hưởng đến đa số học sinh.

“Các nghiên cứu ở nước ngoài và thực tế tại Việt Nam cho thấy trường chuyên giúp học sinh có lợi thế khi vào đại học và xây dựng mối quan hệ, nhưng không đảm bảo thành công vượt trội về thu nhập hay vị trí xã hội sau này. Nhiều lãnh đạo cấp cao và doanh nhân thành đạt không học trường chuyên, mà thành công nhờ năng lực cá nhân, kinh nghiệm thực tế và cơ hội phù hợp”, PGS.TS Phạm Mạnh Hà phân tích.

TS Đặng Tự Ân – nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục Tiểu học (Bộ GD&ĐT) nêu quan điểm, việc tổ chức trường chuyên từ cấp THCS không phù hợp với Luật Giáo dục cũng như các quy định chuyên môn hiện hành của ngành Giáo dục. Việc ép trẻ học tập trung, chuyên sâu quá sớm (trước 13-15 tuổi) có thể gây ra nhiều hệ quả tiêu cực đối với sự phát triển tự nhiên của não bộ và tâm lý trẻ em.

Ở giai đoạn dậy thì và kéo dài đến khoảng 18-19 tuổi, não bộ trẻ vẫn đang trong quá trình phát triển mạnh mẽ và chưa hoàn thiện. Đây là thời kỳ quan trọng để hình thành tư duy linh hoạt, khả năng sáng tạo, kỹ năng xã hội, năng lực làm chủ và điều hòa cảm xúc.

Nếu chỉ tập trung giáo dục sớm, chuyên sâu vào một lĩnh vực, trẻ có thể giảm khả năng tư duy linh hoạt, đa chiều và linh hoạt; khó thích nghi khi môi trường thay đổi sau này; hạn chế khả năng kết nối kiến thức liên môn, liên ngành và liên lĩnh vực. Giáo dục ở giai đoạn này nên ưu tiên nền tảng rộng và đa dạng thay vì thu hẹp, học chuyên sâu quá sớm đối với trẻ.

Học sinh lớp 6 tại một trường THCS của Hà Nội. Ảnh: Khôi Nguyên

Nhìn nhận đúng bản chất

PGS.TS Đặng Thị Thanh Huyền - nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Quản lý giáo dục (Học viện Quản lý Giáo dục) cho rằng, thời điểm này không nên tổ chức trường chuyên từ cấp THCS. Trong môi trường lớp chọn, trường chuyên, trẻ dễ chịu áp lực kỳ vọng từ gia đình và xã hội. Khi được khen ngợi hoặc “thần thánh hóa” quá sớm, trẻ có thể hình thành tâm lý mình đã đạt đỉnh thành công.

Việc học chuyên sâu quá sớm còn khiến sức khỏe thể chất trẻ kém; ít thời gian vui chơi, vận động; hạn chế trải nghiệm thực tế; thiếu cơ hội rèn luyện kỹ năng. Trong khi đó, phát triển kỹ năng xã hội, giao tiếp, làm việc nhóm và năng lực lãnh đạo lại chính là những yếu tố quyết định thành công lâu dài trong học tập và nghề nghiệp khi trẻ trưởng thành.

“Thực tế có những em dù học chuyên Toán rất giỏi nhưng không viết nổi một câu văn hoàn chỉnh vì bị thiếu kiến thức phổ thông cơ bản. Chúng ta phải thay đổi cách dạy và học của trường chuyên, để trẻ thực sự sáng tạo chứ không phải đào tạo ‘thợ giải đề thi’. Trong trường học cần dạy tư duy phản biện, tư duy logic, năng lực lãnh đạo cho trẻ thì mới phát triển”, PGS.TS Đặng Thị Thanh Huyền nêu rõ.

Dưới góc độ quản lý, TS Vũ Văn Tiến - Hiệu trưởng Trường THPT chuyên Sư phạm Hà Nội nhìn nhận, thực tế ở cấp THCS hiện nay rất nhiều kiến thức nền tảng học sinh không được trang bị, chỉ đến khi vào trường chuyên cấp THPT, thậm chí phải đến khi vào học các đội tuyển học sinh giỏi, các em mới được trang bị nên thời gian bị hạn chế, áp lực vì học sinh không đủ thời gian tiếp thu một lượng kiến thức “khổng lồ”, không có thời gian để học các chuyên đề chuyên sâu.

Những kiến thức nền tảng, cần thiết được trang bị từ cấp THCS sẽ giúp học sinh phát huy được tiềm năng. Những em có tố chất sẽ sớm bộc lộ năng khiếu của mình giúp các trường phân hóa học sinh, có thời gian và lộ trình bồi dưỡng phù hợp cho đối tượng này.

“Ngoài những học sinh có năng khiếu về các môn văn hóa còn một bộ phận không nhỏ học sinh có năng khiếu về thể dục thể thao, âm nhạc, mỹ thuật, hội họa... Để phát hiện và ươm những mầm tài năng này cần có môi trường giáo dục phù hợp. Do đó, khâu định hướng của gia đình và thầy cô đóng vai trò vô cùng quan trọng” - TS Vũ Văn Tiến cho biết thêm.

Theo PGS.TS Phạm Mạnh Hà, trường chuyên THCS không sai về bản chất. Nhưng nếu chỉ tập trung vào thành tích thi cử và chuyên sâu một môn, nó dễ trở thành áp lực lớn hơn là hỗ trợ. Nếu được điều chỉnh để phát triển cân bằng hơn là giữ thế mạnh môn chuyên nhưng mở rộng kỹ năng sống, giảm áp lực thi cử, chú trọng giáo dục toàn diện thì trường chuyên mới thực sự trở thành nơi giúp trẻ phát triển bền vững.

Khôi Nguyên