Để thông dòng điện xanh: Gỡ rào cản về cơ chế mua bán và lưu trữ năng lượng

Toàn cảnh diễn đàn. Ảnh: Thu Thảo/Mekong ASEAN.

Chiều ngày 21/4, Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp phối hợp cùng Viện Nghiên cứu ứng dụng năng lượng thông minh (iSEAR) tổ chức Diễn đàn “Hoàn thiện chính sách điện tái tạo và lưu trữ (BESS): Nền tảng năng lượng xanh ổn định cho doanh nghiệp”, với sự tham gia của đại diện các cơ quan quản lý, hiệp hội và đông đảo cộng đồng doanh nghiệp.

Diễn đàn tập trung phân tích những điểm nghẽn trong việc thực thi cơ chế Mua bán điện trực tiếp (DPPA), phát triển hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS) và kiến nghị các giải pháp đồng bộ nhằm gỡ khó cho lộ trình chuyển đổi xanh của nền kinh tế.

Năng lượng xanh là yếu tố sống còn của doanh nghiệp

Phát biểu khai mạc, ông Hoàng Quang Phòng, Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho biết, với mục tiêu tăng trưởng GDP năm 2026 trên 10%, nhu cầu điện năng dự kiến tăng 12 - 15%, đặt ra áp lực khổng lồ lên hệ thống điện quốc gia.

Trong bối cảnh chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu chịu nhiều biến động địa chính trị, việc chủ động nguồn điện xanh không chỉ giải quyết bài toán an ninh năng lượng nội địa, mà còn là "giấy phép thông hành" để doanh nghiệp Việt Nam vượt qua các hàng rào thương mại khắt khe như cơ chế CBAM của châu Âu hay các tiêu chuẩn ESG quốc tế.

Đồng quan điểm, bà Phan Thị Thu Thủy, Phó trưởng phòng Thị trường điện và Hệ thống điện, Cục Điện lực (Bộ Công Thương) cho biết, khả năng tiếp cận điện xanh đang trở thành yếu tố sống còn để doanh nghiệp duy trì đơn hàng và thu hút dòng vốn FDI.

“Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển dịch năng lượng sâu rộng, trong đó yêu cầu về sử dụng năng lượng sạch, giảm phát thải và nâng cao năng lực cạnh tranh đang trở thành yếu tố mang tính quyết định đối với doanh nghiệp, đặc biệt trong bối cảnh tham gia ngày càng sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu".

Bà Phan Thị Thu Thủy, Phó trưởng phòng Thị trường điện và Hệ thống điện, Cục Điện lực

Cũng theo đại diện Cục Điện lực, thực tiễn cho thấy, nhiều thị trường xuất khẩu lớn đã và đang áp dụng các tiêu chuẩn khắt khe liên quan đến phát thải và sử dụng điện xanh. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải hình thành các cơ chế phù hợp, tạo điều kiện để doanh nghiệp chủ động tiếp cận nguồn điện sạch với chi phí hợp lý và có khả năng dự báo. Trong bối cảnh đó, cơ chế mua bán điện trực tiếp là một trong những công cụ quan trọng.

Nút thắt DPPA tại các khu công nghiệp

Chia sẻ từ thực tiễn doanh nghiệp, bà Nguyễn Thị Tuyết Nhung, đại diện Công ty TNHH Pegatron Việt Nam thông tin, chi phí điện năng của đơn vị lên tới 12 tỷ đồng/tháng. Dù đã lắp đặt điện mặt trời áp mái, nguồn cung này chỉ đáp ứng được 5% nhu cầu. Pegatron mong muốn tham gia DPPA để bổ sung nguồn điện xanh, nhưng đến nay vẫn loay hoay vì thiếu hướng dẫn cụ thể.

Bà Nguyễn Thị Tuyết Nhung, đại diện Công ty TNHH Pegatron Việt Nam nêu ý kiến tại diễn đàn. Ảnh: Thu Thảo/Mekong ASEAN.

Tại Khu công nghiệp DEEP C, nơi đã vận hành lưới điện nội bộ (microgrid) phục vụ 180 doanh nghiệp, một rào cản chính sách khác lại xuất hiện. Bà Nguyễn Như Thanh Thư, đại diện DEEP C chỉ ra nghịch lý khi quy định ngưỡng tiêu thụ tối thiểu 200.000 kWh/tháng đã vô tình loại bỏ 84% doanh nghiệp vừa và nhỏ trong khu vực khỏi cơ hội tiếp cận DPPA. Doanh nghiệp kiến nghị cần linh hoạt cho phép tính gộp quy mô tiêu thụ toàn khu hoặc hạ chuẩn để mở rộng đối tượng thụ hưởng.

Bên cạnh đó, vấn đề "bán chéo" điện mặt trời mái nhà dư thừa giữa các nhà máy liền kề cũng được ông Trương Văn Long, đại diện Công ty ETEK POWER nêu ra như một vướng mắc lớn.

Nhìn nhận về bức tranh tổng thể, TS Nguyễn Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam (VEA) phân tích, quá trình xanh hóa tại các khu công nghiệp hiện vẫn thiếu tính đồng bộ và chưa được tiếp cận như một bài toán hệ thống. Dù cơ chế DPPA là một bước tiến lớn, khuôn khổ pháp lý cho mô hình “sau công tơ” vẫn còn hạn chế, khiến các doanh nghiệp trong cùng khu công nghiệp chưa thể chia sẻ trực tiếp nguồn điện tự sản tự tiêu.

Để tháo gỡ điểm nghẽn này, ông Tuấn đề xuất sớm hoàn thiện hướng dẫn triển khai DPPA nội khu qua đường dây riêng, hình thành các hệ thống lưới điện độc lập (microgrid) do chủ đầu tư khu công nghiệp điều phối. Đồng thời, cần ứng dụng công nghệ blockchain và hợp đồng thông minh để minh bạch hóa dữ liệu đo đếm và đối soát chứng chỉ năng lượng (RECs).

TS Nguyễn Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam (VEA) phát biểu tại diễn đàn. Ảnh: Thu Thảo/Mekong ASEAN.

Đặc biệt, Phó Chủ tịch VEA nhấn mạnh tầm quan trọng của việc thay đổi cơ chế tính chi phí dịch vụ hệ thống điện. Nếu chuyển từ cơ chế một thành phần sang cơ chế giá điện hai thành phần (tách bạch chi phí cố định và biến đổi), mức phí dịch vụ DPPA có thể giảm mạnh từ 820 đồng/kWh xuống còn khoảng 500 đồng/kWh. Sự chênh lệch này mang ý nghĩa quyết định đến hiệu quả đầu tư tài chính của doanh nghiệp, qua đó nâng cao sức cạnh tranh thu hút vốn FDI của các khu công nghiệp theo hướng Net Zero.

Ở góc độ cơ quan quản lý Nhà nước, bà Phan Thị Thu Thủy cho biết, vướng mắc lớn nhất khi triển khai cơ chế DPPA tại các khu công nghiệp không nằm ở hệ thống quy định pháp luật, mà xuất phát từ xung đột lợi ích. Hệ thống lưới điện nội bộ thuộc về khu công nghiệp, nên việc cho phép khách hàng mua điện trực tiếp từ bên ngoài có thể ảnh hưởng đến doanh thu của họ.

“Đây là vấn đề mang tính thực tế, cần được nhìn nhận thẳng thắn, và cũng là lý do khiến cơ chế chưa thể vận hành như kỳ vọng. Vì vậy, việc điều chỉnh chính sách thời gian qua không phải do quy định chưa đầy đủ mà nhằm thích ứng với điều kiện triển khai, trong đó có việc xem xét vai trò của đơn vị bán lẻ điện trong khu công nghiệp như một chủ thể tham gia,” bà Thủy nói.

Đại diện Cục Điện lực giải đáp thắc mắc của doanh nghiệp tại phiên thảo luận. Ảnh: Thu Thảo/Mekong ASEAN.

Về nguồn cung, do tỷ trọng điện năng lượng tái tạo hiện chưa đủ đáp ứng toàn bộ nhu cầu thị trường, việc duy trì ngưỡng tiêu thụ đối với khách hàng tham gia DPPA là cần thiết để phân bổ nguồn điện và chứng nhận năng lượng hợp lý.

Dù vậy, đại diện Bộ Công Thương cho biết đơn vị đang nghiên cứu điều chỉnh tiêu chí "khách hàng sử dụng điện lớn" theo hướng linh hoạt hơn. Song song đó, các thủ tục hành chính và yêu cầu giấy phép, đặc biệt đối với điện mặt trời mái nhà, cũng đang được rà soát và cắt giảm nhằm tháo gỡ rào cản cho doanh nghiệp.

"Các doanh nghiệp trong khu công nghiệp hoàn toàn có thể tham gia DPPA nếu đạt được sự đồng thuận từ phía chủ đầu tư, hoặc tiếp cận nguồn điện xanh thông qua đơn vị bán lẻ điện nội bộ. Quá trình này cần dựa trên nguyên tắc bảo đảm hài hòa lợi ích giữa các bên và không làm hạn chế cạnh tranh nội khu," bà Thủy kết luận.

Lưu trữ năng lượng (BESS) và cơ chế giá điện hai thành phần

Một trọng tâm khác tại diễn đàn là tìm lời giải bài toán phát triển Hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS). Dù Quy hoạch điện VIII đặt mục tiêu BESS đạt 10 - 16GW vào năm 2030, thực tế dung lượng lắp đặt hiện nay chưa tới 50 MWh. Các chuyên gia nhận định nguyên nhân chủ yếu đến từ việc thiếu cơ chế giá điện phù hợp và các quy chuẩn kỹ thuật đồng bộ cho BESS.

Đại diện các doanh nghiệp tham gia thảo luận tại diễn đàn. Nguồn: VCCI.

Câu chuyện tối ưu chi phí càng trở nên cấp bách khi cơ chế giá điện hai thành phần (giá công suất và giá điện năng) dự kiến được áp dụng. TS Trần Huỳnh Ngọc, Chuyên gia cao cấp năng lượng tái tạo, Amperes (Alluvium Group) phân tích, cơ chế này có thể làm giảm 21 - 25% mức tiết kiệm từ điện mặt trời tự sản tự tiêu nếu doanh nghiệp không thay đổi cách vận hành. Trọng tâm lúc này không chỉ là lắp đặt tấm pin mặt trời, mà còn phải là quản trị năng lượng tổng thể, sử dụng BESS để sạc vào giờ thấp điểm và xả vào giờ cao điểm nhằm cắt giảm chi phí công suất.

Theo ông Võ Văn Bằng, đại diện Tập đoàn DAT, các doanh nghiệp không nên nhìn nhận BESS như một thiết bị lưu trữ đơn lẻ, mà cần bắt đầu từ việc đo lường phụ tải, sử dụng hệ thống quản lý năng lượng (EMS) để mô phỏng kịch bản vận hành, từ đó mới ra quyết định đầu tư để đảm bảo tính hiệu quả.

Khép lại diễn đàn, VCCI cam kết sẽ tập hợp toàn bộ các vướng mắc, kiến nghị của cộng đồng doanh nghiệp và giới chuyên gia. Các đề xuất về việc điều chỉnh khung giờ cao điểm, nới lỏng điều kiện DPPA và ban hành cơ chế giá cho BESS sẽ sớm được đệ trình lên Chính phủ và Bộ Công Thương. Đây được xem là bước đi thiết thực nhằm tháo gỡ điểm nghẽn, kiến tạo một nền tảng năng lượng xanh vững chắc, giúp doanh nghiệp an tâm sản xuất và bứt phá trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Thu Thảo