'Cởi trói' cho điện mặt trời mái nhà: Khát vọng tự chủ năng lượng từ nắng gió

Điện mặt trời mái nhà: Khi mỗi mái nhà là một nhà máy điện sạch

Năm 2026 đánh dấu một bước ngoặt lịch sử của ngành năng lượng Việt Nam khi Nghị định 135/2024/NĐ-CP và các thông tư hướng dẫn mới nhất thực sự đi vào cuộc sống.

Điện mặt trời mái nhà từ tâm thế "chờ đợi", hàng triệu mái nhà trên khắp cả nước đang chuyển mình thành những "nhà máy" phát điện mini, góp phần giải bài toán an ninh năng lượng quốc gia và hiện thực hóa cam kết Net Zero.

Giữa cái nắng hầm hập của mùa hè Hà Nội tháng 4/2026, khi nhiệt độ ngoài trời có lúc chạm ngưỡng 41 độ C, hệ thống điện quốc gia lại bước vào đợt "thử lửa" mới.

Tuy nhiên, khác với những năm trước, áp lực lên lưới điện dường như đã được giảm bớt phần nào nhờ sự hiện diện của hàng nghìn tấm pin năng lượng mặt trời lấp lánh trên các mái nhà công sở, nhà máy và hộ gia đình.

Điện mặt trời mái nhà đang góp phần giải bài toán an ninh năng lượng quốc gia và hiện thực hóa cam kết Net Zero của Việt Nam.

Trong suốt giai đoạn 2021-2024, bức tranh năng lượng tái tạo tại Việt Nam hiện lên với những gam màu tương phản. Một mặt, có tiềm năng bức xạ thuộc hàng top đầu khu vực với dải giờ nắng từ 1.600 đến 2.700 giờ/năm.

Mặt khác, hàng nghìn dự án điện mặt trời mái nhà (ĐMTMN) tại các khu công nghiệp và hộ gia đình rơi vào cảnh "đắp chiếu" hoặc hoạt động cầm chừng vì vướng mắc thủ tục đấu nối và cơ chế giá.

Áp lực về thiếu hụt điện năng cục bộ tại miền Bắc trong các mùa cao điểm nắng nóng (có lúc lên tới 41 độ C vào tháng 4/2026) đã trở thành lời cảnh báo đanh thép nhất. Nhu cầu phụ tải tăng trưởng trung bình 10-12%/năm đòi hỏi những nguồn cung tại chỗ, tức thời và linh hoạt.

ĐMTMN chính là "mảnh ghép" hoàn hảo nhất để giải quyết bài toán này mà không gây áp lực lên quỹ đất hay hệ thống truyền tải liên miền đang ngày càng chật chội.

Một chuyên gia từ Viện Năng lượng nhận định: "Việc phát triển điện mặt trời tập trung đòi hỏi hạ tầng truyền tải khổng lồ và tốn kém. Ngược lại, ĐMTMN thực hiện chiến lược 'sản xuất tại đâu, tiêu thụ tại đó'. Đây là cách tối ưu nhất để giảm tổn thất điện năng và tận dụng nguồn vốn xã hội hóa cực kỳ lớn từ người dân và doanh nghiệp".

Điểm mấu chốt tạo nên sự bùng nổ của năm 2026 chính là sự minh bạch hóa các khái niệm. Nghị định 135 đã định nghĩa rõ ràng về mô hình "tự sản tự tiêu" và đặc biệt là cơ chế "Zero Export" (không phát ngược lên lưới).

Nếu như trước đây, một hộ gia đình hay doanh nghiệp muốn lắp điện mặt trời phải đi qua "rừng" thủ tục từ điện lực, phòng cháy chữa cháy (PCCC) đến giấy phép xây dựng, thì nay quy trình đã được tối giản hóa theo hướng hậu kiểm.

Các hệ thống dưới 100kW được miễn trừ giấy phép hoạt động điện lực, chỉ cần đăng ký qua hệ thống trực tuyến của Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN).

Một bước đột phá trong năm 2026 là việc Nhà nước cho phép mua lại sản lượng điện dư thừa (trong hạn mức 10-20% công suất lắp đặt) với mức giá được điều tiết linh hoạt.

Điều này xóa bỏ tâm lý "sợ mất trắng" lượng điện không dùng hết vào ngày nghỉ của các doanh nghiệp, tạo động lực kinh tế thực sự để họ mạnh dạn xuống tiền đầu tư.

Doanh nghiệp xem năng lượng sạch là "hộ chiếu xanh"

Tại các "thủ phủ" công nghiệp như Bắc Ninh, Thái Nguyên hay Bình Dương, ĐMTMN đã chuyển từ xu hướng sang yêu cầu sống còn.

Trong bối cảnh các thị trường lớn như EU áp dụng Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), lượng phát thải trên mỗi đơn vị sản phẩm trở thành một rào cản kỹ thuật.

Ông Lê Vĩnh Sơn, Giám đốc một công ty công nghiệp lớn ở Hưng Yên chia sẻ bài toán kinh tế: "Chúng tôi sở hữu hàng trăm nghìn mét vuông mái nhà xưởng. Trước đây, diện tích này chỉ để che mưa nắng. Nay, khi được 'cởi trói' về pháp lý, chúng tôi đã phủ kín pin mặt trời. Kết quả là giảm được 30% chi phí tiền điện hàng tháng, đồng thời đạt được chứng chỉ xanh để xuất khẩu hàng sang Mỹ và châu Âu mà không bị đánh thuế carbon cao".

Tại các "thủ phủ" công nghiệp như Bắc Ninh, Thái Nguyên hay Bình Dương, ĐMTMN đã chuyển từ xu hướng sang yêu cầu sống còn.

Không chỉ các doanh nghiệp lớn, các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) cũng đang tận dụng các gói tín dụng xanh từ ngân hàng với lãi suất ưu đãi chỉ từ 4-5%/năm để lắp đặt hệ thống. Đây là một cuộc chơi mà ở đó, lợi ích kinh tế hòa quyện chặt chẽ với trách nhiệm môi trường.

Cuộc cách mạng này không chỉ dừng lại ở các khu công nghiệp. Tại các đô thị lớn như Hà Nội và TP.HCM, những mái nhà dân cư đang dần thay đổi diện mạo.

Anh Nguyễn Hoàng, một hộ dân tại phường Long Biên, Hà Nội, cho biết: "Trước đây tôi lo nhất là vấn đề cháy nổ và độ bền. Nhưng từ khi Bộ Công Thương ban hành bộ tiêu chuẩn kỹ thuật quốc gia về lắp đặt pin mặt trời mái nhà vào đầu năm 2026, tôi hoàn toàn yên tâm. Hệ thống 10kWp của gia đình tôi không chỉ đủ dùng cho 3 máy lạnh chạy cả ngày mà còn có bộ lưu trữ điện dự phòng khi lưới điện quốc gia gặp sự cố".

Sự kết hợp giữa pin mặt trời và hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS) chính là tương lai. Dù giá pin lưu trữ hiện nay vẫn còn là một thách thức, nhưng với lộ trình giảm giá công nghệ, các chuyên gia dự báo đến năm 2027, mỗi hộ gia đình có thể hoàn toàn độc lập về năng lượng vào ban ngày và tự cung cấp một phần vào ban đêm.

Tuy nhiên, giới chuyên gia cho rằng để ĐMTMN thực sự trở thành một trụ cột vững chắc, Việt Nam vẫn vẫn phải đối mặt với ba thách thức lớn.

Thứ nhất là sự biến thiên của điện mặt trời (phụ thuộc vào thời tiết) gây áp lực lớn lên việc điều độ hệ thống. Cần một hạ tầng lưới điện thông minh có khả năng dự báo và điều tiết tự động dựa trên dữ liệu lớn (Big Data).

Thứ hai là rác thải tấm pin. Đây là vấn đề của 20 năm tới, nhưng cần phải được quy hoạch ngay từ bây giờ. Các nhà sản xuất và nhập khẩu phải có trách nhiệm thu hồi và tái chế pin theo mô hình kinh tế tuần hoàn.

Thứ ba là hàng rào kỹ thuật về an toàn, cần thắt chặt kiểm soát chất lượng các tấm pin nhập khẩu, tránh tình trạng hàng kém chất lượng tràn lan gây nguy cơ hỏa hoạn và làm giảm niềm tin của người dân.

Tuyết Nhung