Đề nghị ngăn đầu cơ đất khi chi gần 290.000 tỷ đồng xây Vành đai 5

Chính phủ đề xuất áp dụng 10 nhóm cơ chế, chính sách đặc biệt

Ngày 6/8, Bộ trưởng Xây dựng Trần Hồng Minh trình Quốc hội chủ trương đầu tư dự án đầu tư xây dựng đường Vành đai 5 - Vùng Thủ đô Hà Nội.

Theo Bộ trưởng Trần Hồng Minh, dự án được đầu tư với mục tiêu hình thành tuyến đường bộ cao tốc kết nối Thủ đô Hà Nội với các địa phương trong vùng, nhằm đáp ứng nhu cầu vận tải bền vững, tạo động lực lan tỏa, mở ra không gian phát triển kinh tế mới; tạo tiền đề phát triển kinh tế - xã hội.

Phương án báo cáo của Chính phủ cho thấy đường Vành đai 5 - Vùng Thủ đô dài khoảng 349km, đi qua địa bàn 7 địa phương, gồm Hà Nội, Ninh Bình, Hưng Yên, Hải Phòng, Bắc Ninh, Thái Nguyên và Phú Thọ.

Dự án gồm tuyến chính cao tốc quy mô 6 làn xe, tốc độ thiết kế 100-120km/h và đường song hành quy mô tối thiểu 2 làn xe, tốc độ thiết kế 60-80km/h.

Tờ trình của Chính phủ nêu rõ hướng tuyến của dự án được nghiên cứu, lựa chọn bảo đảm phù hợp với quy hoạch, chiều dài ngắn nhất có thể, hạn chế khối lượng giải phóng mặt bằng. Phương án tuyến lựa chọn đã được 7/7 địa phương liên quan có ý kiến thống nhất bằng văn bản.

Theo báo cáo sơ bộ, để thực hiện dự án, phạm vi giải phóng mặt bằng hơn 4.000 ha với chi phí bồi thường, hỗ trợ, tái định cư hơn 78.100 tỷ đồng.

Về hình thức đầu tư, Chính phủ đề xuất áp dụng phương thức đầu tư đối tác công tư (PPP) và hình thức đầu tư công.

Về tổng mức đầu tư sơ bộ khoảng 288.260 tỷ đồng, bao gồm phần tuyến chính cao tốc hơn 215.100 tỷ đồng, thực hiện bằng ngân sách Trung ương và đường song hành hơn 73.000 tỷ đồng, làm bằng vốn ngân sách địa phương.

Chính phủ dự kiến bố trí cho dự án trong giai đoạn 2026-2030 khoảng 59.700 tỷ đồng.

Việc chuẩn bị đầu tư dự án từ năm 2026, thực hiện năm 2027 và cơ bản hoàn thành công trình năm 2030. Các đoạn còn lại sẽ thực hiện trong giai đoạn 2026-2030, tiếp tục huy động các nguồn vốn để ưu tiên đầu tư sớm, phấn đấu hoàn thành toàn tuyến trước năm 2035.

Chính phủ đề xuất đầu tư gần 290.000 tỷ đồng Vành đai 5. Ảnh: Quốc hội.

Để thực hiện dự án, Chính phủ đề xuất áp dụng 10 nhóm cơ chế, chính sách đặc biệt.

Trong đó có 8 chính sách đã được Quốc hội cho phép áp dụng tại một số dự án liên quan như về thẩm quyền quyết định điều chỉnh chủ trương đầu tư; thẩm định khả năng cân đối vốn cho dự án; công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; chỉ định thầu; điều chỉnh các quy hoạch có liên quan; giá trị tăng thêm từ khu vực dọc tuyến đường dự án…

2 chính sách mới Chính phủ đề xuất gồm công tác bồi thường, hỗ trợ đối với doanh nghiệp bị thu hồi đất sản xuất và thẩm quyền quyết định chuyển đổi hình thức đầu tư.

Cần có giải pháp ngăn ngừa đầu cơ đất đai

Thẩm tra tờ trình của Chính phủ về dự án này, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi đề nghị làm rõ phạm vi thu hồi đất, số hộ bị ảnh hưởng, tái định cư, đối tượng yếu thế để bảo đảm tính đầy đủ và chính xác của hồ sơ.

Về tổng mức đầu tư, nguồn vốn và khả năng cân đối vốn, cơ quan thẩm tra đề nghị Chính phủ cập nhật suất vốn đầu tư, đơn giá, chi phí dự phòng và các yếu tố biến động giá nhằm bảo đảm sát thực tế, hạn chế điều chỉnh trong quá trình thực hiện.

Đồng thời, Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị Chính phủ bổ sung, làm rõ nguồn vốn, cơ cấu nguồn vốn, tiến độ bố trí vốn, khả năng cân đối và bố trí vốn của ngân sách Trung ương, ngân sách địa phương (nhất là các địa phương dự kiến được giao bố trí số vốn lớn như Hà Nội, Hải Phòng) theo từng giai đoạn và căn cứ chứng minh khả năng cân đối vốn, làm cơ sở đánh giá tính khả thi và xem xét, quyết định.

Liên quan nội dung bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và nguồn vật liệu xây dựng, Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị rà soát đầy đủ số liệu về đất đai, dân cư bị ảnh hưởng; chuẩn bị đầy đủ quỹ đất tái định cư; đồng thời có chính sách hỗ trợ chuyển đổi nghề, ổn định sinh kế.

Theo cơ quan thẩm tra, Chính phủ cần làm rõ cơ chế khai thác giá trị tăng thêm từ đất, phương pháp xác định nguồn thu, nguyên tắc phân chia giữa ngân sách Trung ương và địa phương cũng như cơ chế hoàn trả cho dự án; đồng thời có giải pháp ngăn ngừa đầu cơ đất đai.

Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi. Ảnh: Quốc hội.

Đối với các cơ chế, chính sách đặc thù, cơ quan thẩm tra đề nghị chỉ áp dụng đối với những nội dung thực sự cần thiết, có căn cứ pháp lý và thực tiễn rõ ràng, bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật, công khai, minh bạch và gắn với cơ chế kiểm tra, giám sát, thanh tra, kiểm toán để phòng, chống tham nhũng, thất thoát, lãng phí và tiêu cực.

Nhấn mạnh hiệu quả của dự án không chỉ nằm ở việc kết nối giao thông mà còn ở khả năng tạo lập không gian phát triển mới, đại biểu Nguyễn Thị Lan, Giám đốc Học viện Nông nghiệp Việt Nam, đề nghị xây dựng cơ chế quản trị giá trị gia tăng từ đất để ngăn chặn đầu cơ, đồng thời tái đầu tư nguồn thu vào hạ tầng công cộng.

Theo đại biểu, dự thảo nghị quyết mới chỉ xác định mục tiêu đầu tư, nhưng chưa thể hiện rõ nguyên tắc gắn kết việc xây dựng tuyến đường với quy hoạch sử dụng đất và phát triển không gian kinh tế hai bên tuyến.

"Giá trị lớn nhất của một tuyến vành đai không chỉ nằm ở khả năng lưu thông mà còn ở khả năng tạo lập không gian phát triển mới. Nếu chỉ hoàn thành tuyến đường trong khi quy hoạch đô thị, khu công nghiệp, logistics và các dịch vụ triển khai sau hoặc thiếu đồng bộ thì hiệu quả sẽ không cao", bà Lan nói.

Đại biểu Nguyễn Thị Lan phát biểu. Ảnh: Quốc hội.

Đại biểu cũng đề nghị làm rõ cơ chế khai thác giá trị gia tăng từ đất, nguyên tắc phân chia nguồn thu và giải pháp phòng ngừa đầu cơ đất đai. Theo bà, nguồn thu từ giá trị đất tăng thêm cần được tái đầu tư cho hạ tầng giao thông và các công trình công cộng, tạo động lực phát triển bền vững.

Dẫn kinh nghiệm quốc tế, đại biểu cho biết Hồng Kông đã kết hợp hiệu quả phát triển hệ thống đường sắt đô thị với khai thác quỹ đất xung quanh các nhà ga. Giá trị đất tăng thêm được sử dụng để tái đầu tư, nâng cấp hạ tầng giao thông, phục vụ lợi ích công và phân bổ nguồn lực cho các địa phương.

Bên cạnh đó, đại biểu Nguyễn Thị Lan cũng đề xuất định hướng dự án đường Vành đai 5 trở thành tuyến hạ tầng xanh và hạ tầng số hiện đại, bảo đảm phát triển đồng bộ giữa hạ tầng giao thông với quy hoạch đô thị và các dịch vụ.

Quỳnh An