'Dấu vân tay' của AI ?

Tranh minh họa: Nguồn AI

Tháng 5/2026, nhạc sĩ Nguyễn Quang Long ra mắt hai MV là “Thương câu dân ca” và “Tính chuyện trăm năm” lấy cảm hứng từ tranh dân gian Đông Hồ, với phần hình ảnh sáng tạo hoàn toàn bằng công nghệ AI.

Cũng trong tháng 5, Hiệp hội Phát triển Công nghiệp Văn hóa Việt Nam phối hợp cùng Quỹ Hỗ trợ sáng tạo Văn học nghệ thuật Việt Nam - TP HCM phát động cuộc thi “Huyền thoại Việt qua lăng kính AI” lần thứ nhất. Cuộc thi hướng đến khuyến khích sáng tạo các tác phẩm điện ảnh ứng dụng AI để kể những câu chuyện về lịch sử, di sản và văn hóa Việt Nam.

Từ hai MV ứng dụng AI và cuộc thi này có thể thấy, AI hiện được khai thác mạnh nhất ở khả năng sáng tạo hình ảnh. Thực tế, việc ứng dụng công nghệ số trong lĩnh vực này không phải là điều mới.

Trước đây, các kỹ xảo vi tính đã được sử dụng rộng rãi trong sản xuất phim, đặc biệt là phim cổ trang, phim chiến tranh và phim giả tưởng để dựng bối cảnh quy mô lớn, tái hiện các công trình không còn tồn tại hoặc nhân bản hàng nghìn binh lính trong những đại cảnh. Tuy nhiên, những công đoạn này thường đòi hỏi phần mềm chuyên dụng, đội ngũ kỹ thuật và chi phí sản xuất lớn.

Hiện nay, AI không thay thế các công nghệ đó mà giúp rút ngắn quy trình và đưa việc sáng tạo hình ảnh đến gần hơn với đông đảo người dùng. Chỉ với một câu lệnh phù hợp, người sử dụng đã có thể tạo ra nhân vật, bối cảnh hoặc những đoạn hình ảnh theo ý tưởng mong muốn. Điều đó cho thấy AI đang mở rộng khả năng biểu đạt của người sáng tạo, chứ chưa thay thế vai trò của họ.

Cách tiếp cận này cũng tương đồng với xu hướng của nhiều nền công nghiệp sáng tạo trên thế giới. Quy định mới của Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Điện ảnh Mỹ (AMPAS) áp dụng từ Giải Oscar 2027 cho phép AI tham gia các công đoạn kỹ thuật như hậu kỳ, kỹ xảo, xử lý hình ảnh, âm thanh... không ảnh hưởng đến cơ hội được đề cử.

Tuy nhiên, ở các hạng mục sáng tạo cốt lõi như kịch bản và diễn xuất, Viện Hàn lâm vẫn đề cao vai trò của con người, đồng thời xem mức độ đóng góp sáng tạo của con người là một tiêu chí quan trọng trong quá trình xét giải.

Theo Chủ tịch AMPAS, con người vẫn phải giữ vị trí trung tâm của quá trình sáng tạo. Quan điểm này khẳng định rằng, dù AI ngày càng được ứng dụng rộng rãi, điều tạo nên giá trị của một tác phẩm vẫn là tư duy, cảm xúc và dấu ấn sáng tạo của con người.

Điều đó càng có ý nghĩa khi AI ngày càng được ứng dụng rộng rãi trong hoạt động sáng tạo, trong đó có nghề viết. Từ kịch bản phim, sáng tác văn học đến báo chí, AI có thể hỗ trợ đặt tiêu đề, phát hiện lỗi, gợi ý cách diễn đạt, tổng hợp dữ liệu và tạo ra bản thảo trong thời gian ngắn. Khi hàng triệu người cùng sử dụng những công cụ này với các yêu cầu tương tự, các bản thảo ban đầu rất dễ có cấu trúc và cách diễn đạt gần giống nhau.

Nhưng tác phẩm cuối cùng không được quyết định bởi AI mà do cách người viết đặt câu lệnh, kiểm chứng thông tin, biên tập và truyền tải góc nhìn của chính tác giả. Cùng một công cụ AI nhưng với vốn sống, tư duy và cảm quan khác nhau vẫn sẽ tạo ra những tác phẩm khác nhau. Nếu chỉ sao chép hoặc phụ thuộc hoàn toàn vào AI, người viết rất dễ đánh mất dấu ấn cá nhân và tạo ra những sản phẩm na ná người khác. Ngược lại, với những người biết khai thác AI như một công cụ hỗ trợ, chính quá trình lựa chọn, phản biện và biên tập sẽ là nơi phong cách và góc nhìn của mỗi tác giả được bộc lộ rõ nhất.

Trong một thế giới mà ai cũng có thể tạo ra nội dung chỉ sau vài phút, điều khiến một tác phẩm được nhớ đến sẽ không phải là tốc độ, mà là góc nhìn, vốn sống, cảm xúc và tư duy của tác giả.

“Dấu vân tay” của tác phẩm vì thế không nằm ở AI, mà ở chính người sáng tạo.

Trần Linh