Đầu tư y tế cơ sở, chăm sóc người dân vùng khó khăn

Ngày 28/8, tại Quy Nhơn (Gia Lai), Bộ Y tế tổ chức Hội nghị triển khai Chương trình "Đầu tư phát triển mạng lưới y tế cơ sở vùng khó khăn". Chương trình sử dụng vốn vay ODA và viện trợ không hoàn lại của Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB), được Bộ Y tế đề xuất và Ban Quản lý các chương trình Trung ương (CPMU) chủ trì triển khai.

Hội nghị có sự tham dự của lãnh đạo Sở Y tế kiêm giám đốc chương trình (PMU) của 15 địa phương tham gia, đại diện Vụ Kế hoạch - Tài chính (Bộ Y tế), Ban Quản lý dự án UNFPA cùng các chuyên gia của CPMU.

Theo báo cáo tại hội nghị, chương trình được triển khai từ năm 2019, ban đầu dự kiến kết thúc năm 2025 nhưng đã được gia hạn đến năm 2027. Tổng nguồn vốn chương trình là 122,46 triệu USD, gồm 88,6 triệu USD vốn vay ODA, 12 triệu USD vốn ODA không hoàn lại và 21,86 triệu USD vốn đối ứng.

Quang cảnh hội nghị. Ảnh: Mimosa

Hơn 500 trạm y tế được xây mới, nâng cấp

Mục tiêu xuyên suốt của chương trình là tăng cường năng lực tuyến y tế cơ sở, hướng tới bao phủ chăm sóc sức khỏe toàn dân; bảo đảm người dân được tiếp cận các dịch vụ chăm sóc sức khỏe ban đầu, khám chữa bệnh theo hướng toàn diện, liên tục, phối hợp giữa dự phòng và điều trị.

Đặc biệt, chương trình ưu tiên các xã miền núi, vùng sâu, vùng xa, biên giới, biển đảo và các địa bàn khó khăn, nơi điều kiện cơ sở vật chất, trang thiết bị và năng lực y tế cơ sở còn hạn chế.

Sau quá trình rà soát nhu cầu thực tế và điều chỉnh địa giới hành chính, danh mục đầu tư hiện còn 544 trạm y tế xã tại 15 tỉnh, thành phố, gồm 273 trạm xây mới và 271 trạm cải tạo, sửa chữa. Bên cạnh đó, 549 trạm y tế được đầu tư mua sắm trang thiết bị.

Tính đến ngày 30/6/2026, đã có 515 công trình hoàn thành, bàn giao đưa vào sử dụng, đạt 94,7%. Trong đó, 250/273 trạm xây mới đã hoàn thành, đạt 92%; 265/271 trạm sửa chữa, nâng cấp đã hoàn thành, đạt 98%.

Ông Ngô Minh Trung – Điều phối viên chương trình báo cáo tại hội nghị. Ảnh: Mimosa

Với trang thiết bị, 456/549 trạm đã được bàn giao, lắp đặt, đạt khoảng 83%. Số còn lại đang tiếp tục được triển khai. Dự kiến đến hết năm 2026, có 538 công trình hoàn thành, đạt 98,9%, trong đó 268 trạm xây mới và 270 trạm sửa chữa, nâng cấp; việc bàn giao thiết bị dự kiến đạt 547/549 trạm, tương đương 99,6%.

Không chỉ đầu tư cơ sở vật chất, chương trình còn chú trọng nâng cao năng lực đội ngũ y tế cơ sở, đổi mới quản lý và từng bước đưa các dịch vụ chăm sóc sức khỏe ban đầu, quản lý bệnh mạn tính, bệnh không lây nhiễm đến gần người dân hơn.

Đáng chú ý, đến ngày 30/6/2026, chương trình đã hoàn thành 13/19 chỉ số trong khung theo dõi, đánh giá, đạt 68,4%, trong đó có 3 chỉ số tác động và 10 chỉ số đầu ra; 2 chỉ số đã vượt mục tiêu.

Về nguồn vốn vay ODA, tổng mức đầu tư là 88,6 triệu USD, tương đương khoảng 2.050 tỷ đồng. Đến ngày 30/6/2026, các địa phương đã giải ngân hơn 1.731 tỷ đồng, đạt 85% số vốn được giao và 84% tổng mức đầu tư. Dự kiến đến cuối năm 2026, tổng giải ngân đạt khoảng 1.948 tỷ đồng, tương đương 95% tổng vốn chương trình.

Từ xây trạm đến nâng chất lượng phục vụ

Một điểm nhấn của chương trình là phát triển mô hình trạm y tế xã hoạt động theo nguyên lý y học gia đình. Theo định hướng này, trạm y tế không chỉ là nơi tiếp nhận người bệnh khi có vấn đề sức khỏe mà còn trở thành nơi theo dõi sức khỏe lâu dài, quản lý hồ sơ sức khỏe, phát hiện sớm và quản lý một số bệnh không lây nhiễm, bệnh mạn tính tại cộng đồng.

Để thực hiện mục tiêu này, chương trình dành nguồn lực cho đào tạo cán bộ y tế, hỗ trợ triển khai mô hình tại 6 tỉnh mục tiêu, xây dựng các gói khám, sàng lọc phát hiện sớm bệnh và tăng cường năng lực quản lý tuyến cơ sở.

Trong giai đoạn đã triển khai, chương trình tổ chức nhiều hoạt động đào tạo. Có 331 cán bộ được đào tạo về phòng chống dịch, bệnh và an toàn sinh học; 207 cán bộ được đào tạo về quản lý bệnh không lây nhiễm tại cộng đồng; 151 học viên được tập huấn sàng lọc ung thư cổ tử cung. Riêng đào tạo về y học gia đình đã có 198 cán bộ y tế tham gia các lớp ngắn hạn. Tổng số người được đào tạo trong các hoạt động này là 887, trong đó nữ chiếm 63% và người dân tộc thiểu số chiếm khoảng 29%.

BS. Vũ Trí Hoạt – chuyên gia Tư vấn và Đào tạo trình bày Kế hoạch triển khai các hoạt động đào tạo về Y học gia đình; Khám sàng lọc bệnh không lây nhiễm tại cộng đồng. Ảnh: Mimosa

Một hoạt động đáng chú ý khác là thí điểm khám sàng lọc tăng huyết áp và đái tháo đường tại cộng đồng. Tại Tuyên Quang, chương trình đã hỗ trợ khám cho 1.560 người; tại Sóc Trăng là 2.881 người. Sau khi triển khai thí điểm, chương trình dự kiến mở rộng hoạt động tại các xã đủ điều kiện, song việc sáp nhập đơn vị hành chính từ ngày 1/7/2025 khiến kế hoạch phải điều chỉnh.

Bên cạnh chuyên môn, chương trình còn xây dựng bộ tài liệu truyền thông gồm tờ rơi, infographic, tranh lật và các clip phát thanh bằng tiếng Việt cùng 4 thứ tiếng dân tộc thiểu số. Nội dung tập trung vào các vấn đề sức khỏe ưu tiên của phụ nữ, người dân tộc thiểu số và mô hình trạm y tế xã hoạt động theo nguyên lý y học gia đình.

Những hoạt động này cho thấy đầu tư cho y tế cơ sở không chỉ dừng ở việc "có một trạm y tế mới", mà còn hướng tới việc trạm phải có nhân lực, thiết bị và năng lực chuyên môn để cung cấp dịch vụ phù hợp với nhu cầu thực tế của cộng đồng.

Tiếp tục tháo gỡ điểm nghẽn trong giai đoạn 2026-2027

Báo cáo cũng thẳng thắn chỉ ra một số nội dung chưa đạt tiến độ. Trong đó, việc mua sắm trang thiết bị cho 12 trung tâm y tế tại 6 tỉnh mục tiêu với giá trị khoảng 6 triệu USD còn đang thực hiện; hoạt động đào tạo y học gia đình chưa đạt mục tiêu ban đầu do kinh phí đào tạo trước đây hạn chế.

Sau khi chương trình được gia hạn đến ngày 31/12/2027, các nội dung này được bổ sung kế hoạch và nguồn lực để tiếp tục triển khai. CPMU dự kiến hỗ trợ đào tạo khoảng 100 bác sĩ và ít nhất 800 nhân viên y tế làm việc tại các trạm y tế xã về nguyên lý y học gia đình. Các khóa đào tạo dự kiến bắt đầu từ quý IV/2026 và kéo dài đến quý IV/2027.

Trong giai đoạn này, 9 gói thầu mua trang thiết bị y tế cho 12 trung tâm y tế khu vực, với tổng giá trị khoảng 6 triệu USD, sẽ được triển khai theo phương án "cuốn chiếu". Gói đầu tiên dự kiến trao hợp đồng vào tháng 12/2026, bàn giao và lắp đặt thiết bị vào đầu năm 2027; các gói còn lại hoàn thành trong năm 2027.

BS. Nguyễn Kim Liên – Chuyên gia tư vấn về truyền thông báo cáo tại hội nghị. Ảnh: Mimosa

Tại hội nghị, những kết quả đạt được, cùng khó khăn, vướng mắc và kinh nghiệm thực tiễn từ các địa phương đã được đưa ra trao đổi. Các chuyên gia CPMU tiếp nhận ý kiến, giải đáp và hướng dẫn một số nội dung nhằm giúp các PMU địa phương triển khai chương trình hiệu quả hơn trong giai đoạn còn lại.

Theo đại diện CPMU, những thay đổi về tổ chức hành chính và mô hình y tế cơ sở trong thời gian qua đặt chương trình trước những yêu cầu mới. Trong bối cảnh đó, sự phối hợp giữa CPMU và các địa phương có ý nghĩa quan trọng để tận dụng hiệu quả nguồn vốn ADB, hoàn thành các mục tiêu còn lại và duy trì kết quả đầu tư.

Mục tiêu cuối cùng của chương trình không chỉ là hoàn thành những con số về công trình hay trang thiết bị, mà là tạo thêm năng lực để y tế cơ sở thực hiện tốt hơn vai trò "gần dân, sát dân", cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe ban đầu liên tục, góp phần giảm áp lực cho tuyến trên và để người dân, nhất là tại vùng khó khăn, có thêm cơ hội được chăm sóc sức khỏe ngay tại nơi mình sinh sống.

Đỗ Bá