Dấu ấn nhà thờ họ Hồ Văn

Nhà thờ họ Hồ Văn là một công trình kiến trúc truyền thống, 3 gian, có cổng, trụ biểu, bình phong, khảm chạm họa tiết rồng mây, ốp sứ và nhà biện lễ, được xây dựng vào năm Quý Dậu, niên hiệu Bảo Đại thứ 3 (năm 1933).

Qua hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, nhà thờ bị máy bay và pháo hạm Mỹ hủy diệt. Bà con họ Hồ và Nhân dân trong xã đã chuyển đất đá, gỗ nhà thờ và đình làng lấp cầu Lý Hòa làm ngầm cho xe qua. Sau chiến tranh có vài lần trùng tu nhỏ, năm 2025, công trình phục hồi, tôn tạo hoàn chỉnh, quy mô. Nhà thờ tọa lạc trên khu đất cao ráo, thoáng đãng giữa làng, hướng Bắc, là điểm thờ tự và tổ chức tế lễ của con cháu họ Hồ Văn.

Trưởng họ Hồ Văn thực hiện nghi thức tế lễ nhân rằm tháng giêng năm Bính Ngọ 2026 - Ảnh: T.Đ.H

Vùng đất Đông Trạch xưa vốn là nơi định cư của một làng chài. Đời sống của người dân nơi đây nói chung, con cháu họ Hồ Văn nói riêng chủ yếu gắn chặt với nghề đánh bắt thủy sản, hải sản. Trong điều kiện giao thông đi lại khó khăn, sinh kế chủ yếu phụ thuộc vào biển cả, cuộc sống của người dân bấp bênh.

Tuy nhiên, vượt lên tất cả, nhiều gia đình và dòng họ trong làng vẫn luôn coi trọng việc học hành. Dòng họ Hồ Văn là một dòng họ tiêu biểu cho truyền thống hiếu học, đỗ đạt cao, nhiều người có công lao lớn, đóng góp tích cực cho đất nước, quê hương, làm rạng danh dòng tộc.

Theo gia phả dòng họ, nhà thờ họ Hồ Văn không những là nơi thờ tự thủy tổ Hồ Văn Giao, 1 trong 10 họ từ Nghệ Tĩnh vào khai khẩn vùng đất này vào thời Lê Thần Tông (Quý Mùi, năm 1643) và các bậc tiền nhân khoa bảng của dòng họ, mà còn là nơi thờ tự những bậc tiên tổ có nhiều đóng góp trên các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội, được các triều đại vua như Minh Mạng, Tự Đức, Thành Thái, Khải Định, Bảo Đại ban sắc công trạng.

Trước hết, phải kể đến người đầu tiên và duy nhất của làng là ông Hồ Văn Trị, đã thi đỗ tiến sĩ và được bổ làm quan. Sách "Quảng Bình nhân vật chí" của tác giả Nguyễn Tú, có viết: "Ông sinh năm 1815, quán xã Quy Đức, huyện Bố Trạch, đỗ cử nhân khoa Canh Tý (1840), đỗ tiến sĩ khoa Tân Sửu, niên hiệu Thiệu Trị (1841), làm quan đến chức Tri phủ".

Bên cạnh truyền thống khoa bảng trong học tập, thi cử, đỗ đạt và được triều đình phong các chức vụ quan trọng, họ Hồ Văn còn có nhiều vị đóng góp lớn trên lĩnh vực giao thông vận tải, đặc biệt là giao thông đường biển, tiêu biểu có các ông: Hồ Văn Thành, Hồ Văn Tài, Hồ Văn Thừa, Hồ Văn Hải, Hồ Văn Rấy, Hồ Văn Đối...

Ông Hồ Văn Thành là người con họ Hồ Văn có nhiều thành tích trong vận tải đường biển. Ông là người có năng lực tổ chức, am hiểu sông nước và giàu kinh nghiệm đi biển thành công. Ông tận tâm với công việc, chỉ huy nhiều đội thuyền của triều đình hoàn thành nhiệm vụ. Ngày 17/9 năm Minh Mạng thứ nhất (1820), ông được sắc phong tước Thành Tín hầu và thăng chức Cai đội, là người chỉ huy 2 đội thuyền thủy vận Trường Đà và Thuận Hải: "Ban cho Trường Đà tiện nghi Cai đội Hồ Văn Thành, thuộc tổng Hà Bạc, thôn Thuận Cô, châu Bố Chánh, phủ Quảng Bình.

Trong thời gian qua, ông đã luôn tận tâm vận dụng trí lực, hết lòng trong công việc vận chuyển hàng hóa trên sông biển, lập được nhiều công tích. Ghi nhận công lao đó, nay Trẫm phong cho ngươi tước Thành Tín hầu và thăng chức Cai đội, chỉ huy 2 đội thuyền thủy vận Trường Đà và Thuận Hải. Ngươi phải tuân theo sự điều động để chỉ huy các bạn thuyền thực hiện tốt công vụ được giao. Nếu lơ là chức trách sẽ bị xử theo quân pháp" (dựa theo bản dịch các sắc phong, lưu tại nhà thờ họ Hồ Văn, xã Đức Trạch cũ, nay là xã Đông Trạch, của ông Trương Quang Phúc, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Hán Nôm tỉnh Quảng Bình cũ).

Ông Hồ Văn Thừa là người con họ Hồ Văn có tinh thần yêu nước. Từ khi còn là học sinh, ông đã tự nguyện tham gia vào quân thứ (quân đội) để phục vụ triều đình. Với những đóng góp to lớn trong công việc nên ông được vua Thành Thái sắc phong hàm Tòng Cửu phẩm Văn giai: "Xét thấy học trò Hồ Văn Thừa, quê quán thôn Quy Đức, thuộc tổng Hà Bạc, huyện Bố Trạch, phủ Quảng Trạch, tỉnh Quảng Bình, đã theo quân thứ của tỉnh Quảng Bình, tận tâm làm việc và có nhiều công lao. Sau khi xem xét công trạng, triều đình chuẩn y phong thưởng hàm Tòng Cửu phẩm Văn giai. Nay cấp bằng chứng nhận để ngươi thi hành và tuân theo. Ngày rằm tháng ba, Thành Thái thứ 2 (1890).

Ông không chỉ là người tận tâm trong công vụ, mà còn được biết đến là người giàu lòng nhân nghĩa, luôn quan tâm đến đời sống của Nhân dân. Ông đã tự nguyện quyên góp tiền bạc và lúa gạo để cứu trợ dân nghèo. Tấm lòng cao cả đó của ông đã được triều Thành Thái sắc chỉ phong thưởng: "Xét thấy ông vốn là người học rộng, tình nguyện tham gia quân thứ, có nhiều công lao và nay lại thể hiện tinh thần nghĩa hiệp khi quyên góp cứu trợ dân nghèo, triều đình phong thưởng cho ngươi hàm Tòng Cửu phẩm Văn giai. Ngày 6/2 (nhuận) năm Thành Thái thứ 2 (1890).

Nhà thờ họ Hồ Văn còn thờ tự các ông như Hồ Văn Hải là con trai trưởng của tiến sĩ Hồ Văn Trị-người được triều đình Tự Đức thứ 27 (1874) phong chức Tòng Cửu phẩm Thư lại.

Ông Hồ Văn Rấy, là người con của dòng họ sống trong giai đoạn cuối triều Nguyễn, được triều đình Bảo Đại năm thứ 6 (1931) bổ chức Tri bộ thôn. Ông Hồ Văn Đối được triều đình Bảo Đại năm thứ 19 (1944) bổ chức Tòng Cửu phẩm Văn giai và nhiều vị khác nữa.

Dòng họ Hồ Văn qua bao thế hệ tiếp tục nối dài truyền thống học hành khoa cử, cống hiến, phụng sự cho đất nước. Hiếm có một dòng họ nào lại có những người con qua bao thế hệ đã đóng góp công sức, trí tuệ, tài năng cho đất nước, quê hương như vậy. Con cháu họ Hồ Văn ngày nay tiếp nối truyền thống cao đẹp ấy, luôn hướng về nhà thờ tiên tổ, hướng về cội nguồn để phấn đấu công tác. Họ Hồ Văn có nhiều người đỗ đạt, thành danh, là tiến sĩ, là cán bộ cao cấp trong quân đội, doanh nghiệp, nhà giáo, nhà quản lý... làm rạng danh một di tích lịch sử bên cửa biển Đông Trạch-nhà thờ họ Hồ Văn.

Tạ Đình Hà