Đặt bảo vệ môi trường ở vị trí trung tâm phát triển đất nước

Những chuyển biến tích cực

Nhìn lại giai đoạn 2021 - 2025, thời kỳ triển khai Văn kiện Đại hội XIII của Đảng, công tác bảo vệ môi trường đã có những chuyển động rõ nét, cả về thể chế, chính sách lẫn tổ chức thực hiện. Theo TS Hoàng Dương Tùng, Chủ tịch Mạng lưới Không khí sạch Việt Nam, nguyên Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), đây là giai đoạn mà bảo vệ môi trường tiếp tục được Đảng, Quốc hội, Chính phủ và các cấp, các ngành quan tâm, chỉ đạo xuyên suốt, thể hiện bằng những bước đi cụ thể và có chiều sâu.

"Minh chứng rõ nhất là hệ thống thể chế, chính sách về bảo vệ môi trường từng bước được hoàn thiện, đặc biệt là việc Quốc hội ban hành Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 với nhiều điểm mới mang tính đột phá", ông Hoàng Dương Tùng nhấn mạnh.

Theo ông, các quy định như thúc đẩy phân loại rác thải tại nguồn, khuyến khích phát triển kinh tế tuần hoàn, quản lý chất thải rắn theo nguyên tắc "người gây ô nhiễm phải trả tiền" đã tạo ra thay đổi căn bản trong tư duy quản lý môi trường.

Những công cụ chính sách như trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), thu phí rác thải theo khối lượng không chỉ mang ý nghĩa kinh tế mà còn góp phần điều chỉnh hành vi xã hội theo hướng bền vững hơn. Đáng chú ý, các văn bản hướng dẫn thi hành Luật cũng được ban hành khá đầy đủ, kịp thời, tạo hành lang pháp lý tương đối đồng bộ cho công tác bảo vệ môi trường.

TS Hoàng Dương Tùng, Chủ tịch Mạng lưới Không khí sạch Việt Nam, nguyên Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường).

Không chỉ dừng lại ở chính sách, theo ông Hoàng Dương Tùng, nguồn lực dành cho bảo vệ môi trường trong những năm qua cũng được quan tâm bố trí. Ngân sách nhà nước chi cho sự nghiệp môi trường luôn bảo đảm không thấp hơn 1% tổng chi ngân sách và có xu hướng tăng qua các năm, riêng năm 2024 đạt khoảng 1,12%.

Nhờ đó, nhiều nguồn thải lớn đã được kiểm soát chủ động, chặt chẽ, không để xảy ra các sự cố môi trường nghiêm trọng. Công tác quản lý chất thải có chuyển biến tích cực, đến hết năm 2024, tỷ lệ thu gom, xử lý chất thải rắn sinh hoạt đạt trên 97% tại khu vực đô thị và trên 80% ở khu vực nông thôn, từng bước giảm dần hình thức chôn lấp. Tỷ lệ che phủ rừng tiếp tục được duy trì ổn định ở mức 42,03% trong năm 2025.

"Có thể nói, những kết quả đạt được là rất tích cực, tạo nền tảng quan trọng để công tác bảo vệ môi trường đạt hiệu quả cao hơn trong giai đoạn tới", ông Hoàng Dương Tùng nhận định.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, công tác bảo vệ môi trường vẫn còn không ít hạn chế. Dẫn Dự thảo Báo cáo chính trị Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, ông Hoàng Dương Tùng cho rằng nhận định "ô nhiễm môi trường chưa được kiểm soát hiệu quả, có mặt còn trầm trọng hơn, nhất là môi trường ở các đô thị lớn, khu công nghiệp và các làng nghề" là hoàn toàn xác đáng.

Thực tế cho thấy, tình trạng ô nhiễm không khí tại các đô thị lớn như Hà Nội, TP Hồ Chí Minh diễn biến phức tạp, kéo dài, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe người dân nhưng vẫn chưa có giải pháp mang tính căn cơ. Ô nhiễm nguồn nước do nước thải sinh hoạt và nước thải từ các cơ sở sản xuất vượt quy chuẩn vẫn tồn tại nhiều điểm nóng. Công tác thu gom, xử lý rác thải sinh hoạt, cả ở đô thị và nông thôn, chưa đáp ứng yêu cầu phát triển.

Đặc biệt, tại nhiều cụm công nghiệp, làng nghề và làng tái chế, vấn đề bảo vệ môi trường chưa thực sự được coi trọng. "Đây là những vấn đề cần được nhấn mạnh trong Văn kiện Đại hội XIV để có giải pháp khắc phục quyết liệt hơn", ông Hoàng Dương Tùng nói.

Phân tích căn nguyên của những hạn chế này, ông Hoàng Dương Tùng cho rằng mấu chốt nằm ở nhận thức và cách tiếp cận đối với bảo vệ môi trường. "Chúng ta luôn khẳng định không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế, coi kinh tế - xã hội - môi trường là ba trụ cột của phát triển bền vững. Tuy nhiên, trên thực tế, ở đâu đó trụ cột môi trường vẫn chưa được đặt ngang hàng với trụ cột kinh tế", ông nhìn nhận.

Vì vậy, theo ông, cần thay đổi quan điểm chỉ đạo, coi bảo vệ môi trường là vấn đề trung tâm, song hành cùng phát triển kinh tế và bảo đảm an sinh xã hội.

Đặt bảo vệ môi trường ở vị trí trung tâm phát triển

Ông Hoàng Dương Tùng bày tỏ sự đồng tình cao khi Dự thảo Báo cáo chính trị xác định rõ "phát triển kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường là trung tâm". "Khi đặt môi trường ở vị trí trung tâm, các chính sách sẽ được thiết kế theo hướng dẫn dắt, bởi suy cho cùng, phát triển đất nước phải mang lại hạnh phúc cho người dân, trong đó sức khỏe là yếu tố chịu tác động trực tiếp từ môi trường", ông nói.

Đánh giá về các mục tiêu môi trường giai đoạn 2026 - 2030 được nêu trong Dự thảo Báo cáo chính trị, như duy trì tỷ lệ che phủ rừng 42%, nâng tỷ lệ xử lý và tái sử dụng nước thải, giảm phát thải khí nhà kính, nâng cao tỷ lệ cơ sở sản xuất đạt chuẩn môi trường, mở rộng diện tích khu bảo tồn biển, ông Hoàng Dương Tùng cho rằng đây là những mục tiêu đúng và trúng với các vấn đề thực tiễn. Tuy nhiên, để khả thi, cần gắn trách nhiệm cụ thể, giao chỉ tiêu rõ ràng cho từng bộ, ngành, địa phương và bảo đảm nguồn lực thực hiện.

Theo ông, Văn kiện Đại hội XIV cũng nên bổ sung rõ hơn các mục tiêu về xử lý nước thải đô thị, thu gom và xử lý chất thải rắn sinh hoạt, đặc biệt là kiểm soát ô nhiễm không khí tại các đô thị lớn. "Khi đã đặt mục tiêu ngay trong văn kiện, các cấp, các ngành sẽ buộc phải xây dựng biện pháp triển khai cụ thể, tránh tình trạng ô nhiễm tiếp tục trầm trọng hơn", ông nhấn mạnh.

Bàn về giải pháp khắc phục cơ bản ô nhiễm không khí ở Hà Nội và TP Hồ Chí Minh, ông Hoàng Dương Tùng cho rằng chuyển đổi xanh là hướng đi tất yếu. Điều này bao gồm phát triển giao thông công cộng, ứng dụng công nghệ sản xuất ít phát thải, sử dụng năng lượng tái tạo, áp dụng vật liệu và công nghệ xây dựng thân thiện môi trường. Tuy nhiên, chuyển đổi xanh đòi hỏi nguồn lực rất lớn, do đó cần đồng bộ các chính sách khuyến khích về vốn, tín dụng và công nghệ.

Một giải pháp then chốt khác là tăng cường liên kết vùng trong kiểm soát ô nhiễm không khí, dựa trên hệ thống thông tin, dữ liệu đầy đủ và minh bạch. "Việc xây dựng và tích hợp cơ sở dữ liệu quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường, thích ứng với biến đổi khí hậu vào cơ sở dữ liệu quốc gia là định hướng rất đúng đắn, mang tính chiến lược", ông Hoàng Dương Tùng khẳng định.

Theo ông, đây sẽ là nền tảng để hoạch định chính sách khoa học, gắn với thực tiễn, chấm dứt tình trạng chính sách chỉ nằm trên giấy, đồng thời phục vụ hiệu quả cho chuyển đổi xanh trong bối cảnh phân cấp, phân quyền ngày càng mạnh mẽ.

Phúc Đức