Đảng ủy Bộ Công Thương ban hành Chiến lược hoàn thiện pháp luật ngành đến năm 2030, tầm nhìn 2045

Đến năm 2030, ngành Công Thương từng bước tạo lập đầy đủ khuôn khổ pháp lý bảo vệ hiệu quả quyền tự do kinh doanh, quyền tài sản, quyền tự do sáng tạo, đổi mới, thúc đẩy khoa học công nghệ kết hợp bảo đảm quốc phòng, an ninh và hội nhập quốc tế

Đổi mới từ tư duy quản lý sang kiến tạo phát triển

Nghị quyết nêu rõ, sau gần 40 năm đổi mới, Bộ Công Thương và các Bộ tiền nhiệm đã tham mưu xây dựng hệ thống pháp luật tương đối toàn diện với 20 luật, 2 nghị quyết của Quốc hội, 7 pháp lệnh và gần 1.500 văn bản quy phạm pháp luật dưới luật trong lĩnh vực công nghiệp và thương mại. Hiện có hơn 500 văn bản còn hiệu lực, tạo nền tảng pháp lý cho ba trụ cột lớn là thương mại, cạnh tranh, công nghiệp và năng lượng. Tuy nhiên, trước yêu cầu tăng trưởng hai con số, chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế sâu rộng, hệ thống pháp luật của ngành vẫn còn một số hạn chế cần tiếp tục hoàn thiện.

Chiến lược xác định bốn quan điểm chỉ đạo xuyên suốt, trong đó nhấn mạnh công tác xây dựng và thi hành pháp luật phải đặt dưới sự lãnh đạo tuyệt đối, toàn diện của Đảng; đổi mới tư duy lập pháp từ "quản lý nhà nước" sang "kiến tạo phát triển", lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm; xây dựng hệ thống pháp luật có chất lượng cao, ổn định, dự báo tốt và trở thành lợi thế cạnh tranh quốc gia; đồng thời hình thành hệ sinh thái pháp luật gắn kết chặt chẽ giữa xây dựng, ban hành và tổ chức thi hành.

Theo Chiến lược, đến năm 2030, ngành Công Thương từng bước tạo lập đầy đủ khuôn khổ pháp lý bảo vệ hiệu quả quyền tự do kinh doanh, quyền tài sản, quyền tự do sáng tạo, đổi mới, thúc đẩy khoa học công nghệ kết hợp bảo đảm quốc phòng, an ninh và hội nhập quốc tế. Trực tiếp phục vụ thiết thực các nhiệm vụ trọng tâm, chiến lược, đột phá của ngành Công Thương trong phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2026 - 2030. Đồng bộ và trở thành một bộ phận quan trọng của Chiến lược hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam.

Đến năm 2045, hệ thống pháp luật ngành Công Thương kiến tạo phát triển, có sức cạnh tranh cao ở khu vực Châu Á - Thái Bình Dương, phù hợp với tầm vóc của nền kinh tế đất nước trong kỷ nguyên mới.

Chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, quản trị bằng dữ liệu

Chiến lược xác định, việc hoàn thiện pháp luật ngành Công Thương phải chuyển trọng tâm từ tiền kiểm sang hậu kiểm đối với các lĩnh vực có thể đo lường, giám sát, truy xuất và xử lý bằng tiêu chuẩn, quy chuẩn, tự công bố, dữ liệu giao dịch, truy xuất nguồn gốc, trách nhiệm giải trình và chế tài. Tiền kiểm chỉ được duy trì có chọn lọc đối với lĩnh vực rủi ro cao liên quan trực tiếp đến an toàn, sức khỏe cộng đồng, hoặc các biện pháp can thiệp khẩn cấp về quốc phòng, an ninh, nhất là an ninh năng lượng, bảo đảm duy trì trật tự thị trường.

Hệ thống thể chế, pháp luật thực hiện vai trò quản lý nhà nước theo hướng quản trị theo rủi ro, ứng dụng mạnh mẽ khoa học dữ liệu dựa trên dữ liệu lớn tích hợp, chia sẻ liên thông, dùng chung theo định danh số và lịch sử tuân thủ.

Đồng thời, chủ động nghiên cứu áp dụng các ngoại lệ và các dư địa chính sách hợp pháp trong các hiệp định thương mại tự do, điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên để bảo vệ lợi ích công cộng, sức khỏe, môi trường, an ninh kinh tế, an ninh năng lượng, đồng thời áp dụng minh bạch, không phân biệt đối xử.

Nâng cao năng lực pháp lý trong đàm phán, thực thi và xử lý tranh chấp quốc tế; chuyển từ tư duy tuân thủ bị động sang chủ động thiết kế không gian chính sách phù hợp với quyền, nghĩa vụ và lợi ích của Việt Nam trong hội nhập quốc tế.

Hoàn thiện đồng bộ pháp luật về thương mại, công nghiệp và năng lượng

Bên cạnh các định hướng chung, Chiến lược xác định rõ phương hướng hoàn thiện pháp luật đối với từng lĩnh vực quản lý của ngành Công Thương, đồng thời đề ra lộ trình nghiên cứu, sửa đổi và xây dựng nhiều đạo luật quan trọng trong giai đoạn đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2045.

Trong lĩnh vực thương mại, Chiến lược định hướng hoàn thiện khuôn khổ pháp lý theo hướng bảo đảm quyền tự do thương mại, tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh, giảm tối đa điều kiện kinh doanh và thủ tục hành chính, đồng thời nghiên cứu sửa đổi và xây dựng nhiều đạo luật như Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, Luật Quản lý thị trường, Luật Phòng vệ thương mại, Luật Khuyến khích phát triển hạ tầng thương mại, Luật Xúc tiến thương mại và Luật về Thương mại số hoặc nâng cấp Luật Thương mại điện tử.

Đối với cạnh tranh, Chiến lược tập trung hoàn thiện pháp luật về kiểm soát tập trung kinh tế, hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh, cạnh tranh không lành mạnh; đồng thời từng bước hoàn thiện khung pháp lý đối với trí tuệ nhân tạo (AI), kinh tế chia sẻ, dữ liệu xuyên biên giới và tăng cường ứng dụng dữ liệu lớn, AI trong thực thi pháp luật cạnh tranh.

Trong lĩnh vực công nghiệp, Chiến lược định hướng nghiên cứu xây dựng Luật Công nghiệp trọng điểm theo hướng trở thành đạo luật giữ vai trò chi phối, dẫn dắt toàn bộ lĩnh vực công nghiệp; đồng thời nghiên cứu xây dựng các cơ chế, chính sách pháp lý về không gian liên kết công nghiệp, hạ tầng công nghiệp, công nghiệp bán dẫn, phát triển công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp và bảo đảm nguồn nguyên liệu cho các ngành công nghiệp nền tảng. Bên cạnh đó, Chiến lược cũng định hướng nghiên cứu các cơ chế, chính sách đặc thù cho trung tâm công nghiệp bô xít - alumin - nhôm, phát triển không gian liên kết công nghiệp, công nghiệp bán dẫn và các mô hình công nghiệp mới.

Đối với năng lượng, Chiến lược đặt mục tiêu hoàn thiện thể chế bảo đảm an ninh năng lượng trong mọi tình huống, xây dựng khuôn khổ pháp lý cho thị trường năng lượng vận hành theo cơ chế thị trường, khuyến khích phát triển năng lượng mới, năng lượng tái tạo, năng lượng xanh; đồng thời nghiên cứu xây dựng Luật về Năng lượng Quốc gia hoặc Luật về Chính sách an ninh năng lượng trong giai đoạn 2031-2035.

Đổi mới quy trình xây dựng pháp luật và nâng cao hiệu quả tổ chức thi hành

Để hiện thực hóa các mục tiêu đề ra, Chiến lược xác định nhiều nhóm giải pháp đồng bộ về hoàn thiện hệ thống pháp luật, đổi mới quy trình xây dựng văn bản và nâng cao chất lượng tổ chức thi hành pháp luật.

Trước hết, về cấu trúc hệ thống pháp luật, Chiến lược đặt mục tiêu từng bước chuyển đổi mô hình văn bản quy phạm pháp luật theo hướng tinh gọn, đồng bộ và dễ áp dụng. Giai đoạn 2026 - 2030 tiếp tục duy trì cấu trúc hiện hành nhưng từng bước hạn chế việc ban hành nghị quyết có chứa quy phạm pháp luật, chuyển các nghị quyết của Chính phủ thành nghị định hoặc luật khi đủ điều kiện; chấm dứt tình trạng nghị định "không đầu"; đồng thời thay thế các quyết định của Bộ trưởng bằng thông tư hoặc bãi bỏ khi không còn cần thiết. Từ sau năm 2030, hệ thống pháp luật sẽ hướng tới cấu trúc gồm luật ngành, luật đặc thù, nghị định quy định chi tiết và thông tư hướng dẫn theo đúng thẩm quyền, bảo đảm một luật không quá một nghị định hướng dẫn thi hành, trừ trường hợp luật khung.

Một nội dung xuyên suốt khác là đổi mới phương thức xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật theo hướng số hóa toàn diện. Chiến lược yêu cầu số hóa toàn bộ quy trình xây dựng văn bản quy phạm pháp luật từ khâu đề xuất chính sách, giao nhiệm vụ, soạn thảo, lấy ý kiến, thẩm định, trình ban hành đến theo dõi hiệu lực và rà soát sửa đổi; hướng tới quản trị văn bản bằng dữ liệu và kết nối với nền tảng pháp luật quốc gia. Đồng thời, việc xây dựng chính sách phải bắt đầu từ tổng kết thực tiễn, nghiên cứu tiền lập pháp, tăng cường đánh giá tác động trên cơ sở dữ liệu lớn, phân tích định lượng và sự tham gia của các chuyên gia, viện nghiên cứu, nhà khoa học.

Chiến lược cũng nhấn mạnh yêu cầu gắn chặt công tác xây dựng pháp luật với tổ chức thi hành. Ngay từ giai đoạn đề xuất chính sách, cơ quan chủ trì phải xác định rõ mục tiêu, đối tượng chịu tác động, điều kiện bảo đảm thi hành và tiêu chí đánh giá hiệu quả. Sau khi văn bản được ban hành, phải xây dựng kế hoạch theo dõi thi hành để kịp thời phát hiện những bất cập và đề xuất sửa đổi, bổ sung.

Chiến lược cũng đặt mục tiêu từng bước tập trung hóa công đoạn soạn thảo văn bản quy phạm pháp luật đối với các dự án luật và văn bản phức tạp tại các đơn vị có chuyên môn pháp chế; sau năm 2030 hình thành đội ngũ soạn thảo nòng cốt của Bộ.

Bên cạnh đó, Chiến lược yêu cầu tăng cường truyền thông chính sách, đổi mới phương thức lấy ý kiến người dân, doanh nghiệp và đối tượng chịu tác động theo hướng thực chất, minh bạch và có khả năng lượng hóa tác động của chính sách.

Chuẩn hóa đội ngũ làm công tác pháp chế, nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện

Nhằm bảo đảm Chiến lược được triển khai hiệu quả, Nghị quyết xác định việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực là một trong những giải pháp trọng tâm. Theo đó, Bộ Công Thương sẽ từng bước chuẩn hóa đội ngũ công chức làm công tác xây dựng pháp luật và pháp chế; phát triển nguồn nhân lực theo mô hình "hạt nhân - mạng lưới - chuyên gia"; nghiên cứu thí điểm chế định luật sư công theo Kết luận số 23-KL/TW nhưng bảo đảm không làm phát sinh bộ máy và biên chế. Đồng thời, tăng cường đào tạo, bồi dưỡng, thu hút chuyên gia, nhà khoa học pháp lý, luật gia, luật sư tham gia xây dựng chính sách; gắn kết quả xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật với công tác đánh giá, xếp loại, thi đua, khen thưởng và xử lý trách nhiệm của cán bộ, công chức.

Để bảo đảm triển khai thống nhất trong toàn ngành, Nghị quyết phân công rõ trách nhiệm cho từng cơ quan, đơn vị. Trong đó, Vụ Pháp chế là đầu mối tham mưu, theo dõi chung việc thực hiện Chiến lược; chủ trì xây dựng kế hoạch thực hiện, theo dõi chương trình lập pháp, tổng rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật và định kỳ sơ kết, tổng kết việc thực hiện. Các đơn vị thuộc Bộ có trách nhiệm xây dựng kế hoạch triển khai theo lĩnh vực quản lý, rà soát nguồn nhân lực, tăng cường phối hợp trong công tác xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật; các viện nghiên cứu và cơ sở giáo dục đại học thuộc Bộ được giao đẩy mạnh nghiên cứu, cung cấp cơ sở khoa học, tham gia phản biện, đào tạo nguồn nhân lực và đề xuất các chương trình nghiên cứu chính sách phục vụ quá trình hoàn thiện thể chế của ngành Công Thương.

Thy Thảo