Chuyển đổi số tư pháp: Nền tảng cho tiếp cận công lý hiện đại

Trong nhiều năm, việc tiếp cận các dịch vụ tư pháp thường gắn với hình ảnh người dân phải trực tiếp đến cơ quan chức năng, nộp hồ sơ giấy, chờ đợi xử lý thủ tục hoặc đi lại nhiều lần để theo dõi tiến độ giải quyết vụ việc.

Với anh Nguyễn Văn Hùng ở huyện Đồng Văn (Hà Giang), mỗi lần cần nhận thông báo hoặc bổ sung hồ sơ cho một vụ việc dân sự trước đây đồng nghĩa với gần một ngày di chuyển xuống trung tâm huyện. Chỉ cần thiếu một giấy tờ nhỏ, anh lại phải quay lại lần nữa. Hiện nay, nhiều thông tin đã được gửi qua hệ thống điện tử, tiến độ giải quyết hồ sơ có thể theo dõi ngay trên điện thoại.

Sự thay đổi đó phản ánh rõ nét những chuyển biến đang diễn ra trong ngành Tư pháp khi chuyển đổi số từng bước đưa các dịch vụ pháp lý đến gần người dân hơn.

Chuyển đổi số góp phần nâng cao khả năng tiếp cận dịch vụ tư pháp của người dân. (Ảnh minh họa).

Từ chủ trương đến hành động

Chuyển đổi số trong lĩnh vực tư pháp đang được xác định là một trong những động lực quan trọng để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, cải cách thủ tục hành chính và bảo đảm quyền tiếp cận công lý của người dân.

Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị đã xác định chuyển đổi số, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo là những công cụ trọng tâm trong xây dựng, thi hành pháp luật; đồng thời đặt nền tảng cho việc hình thành cơ sở dữ liệu pháp luật hiện đại, liên thông và từng bước xây dựng mô hình Tòa án thông minh trong tương lai.

Triển khai các chủ trương này, thời gian qua Bộ Tư pháp đã đẩy mạnh xây dựng hạ tầng số, cơ sở dữ liệu và các nền tảng phục vụ người dân, doanh nghiệp.

Theo ông Nguyễn Trung Dũng, Trưởng phòng Chuyển đổi số, Cục Công nghệ thông tin, Bộ Tư pháp, Hệ thống thông tin giải quyết thủ tục hành chính các lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý nhà nước của Bộ Tư pháp đã được triển khai trên toàn quốc với khối lượng hồ sơ lớn, tỷ lệ hồ sơ trực tuyến đạt khoảng 99%. Hệ thống hiện vận hành cơ bản ổn định, các vướng mắc phát sinh trong quá trình triển khai đang tiếp tục được hoàn thiện, khắc phục.

Để bảo đảm liên thông dữ liệu, Bộ Khoa học và Công nghệ đã phối hợp với Bộ Công an triển khai đăng nhập tập trung bằng VNeID cho cán bộ, công chức, viên chức tham gia giải quyết thủ tục hành chính; đồng thời kết nối với Cổng Dịch vụ công quốc gia, Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và Cơ sở dữ liệu đăng ký doanh nghiệp. Nhờ đó, nhiều thủ tục hành chính được tái cấu trúc theo hướng khai thác dữ liệu đã có thay cho việc yêu cầu người dân cung cấp lại thông tin, góp phần giảm thời gian và chi phí thực hiện thủ tục.

Đến nay, hệ thống đã hoàn thiện các chức năng phục vụ tiếp nhận và giải quyết thủ tục hành chính theo cả hình thức trực tiếp và trực tuyến; cho phép tiếp nhận hồ sơ phi địa giới hành chính trong phạm vi cấp tỉnh, thực hiện ký số, sử dụng biên lai điện tử, gửi thông báo qua SMS và khai thác dữ liệu từ các cơ sở dữ liệu quốc gia để thay thế nhiều thành phần hồ sơ giấy.

Trong lĩnh vực thi hành án dân sự, từ ngày 20/1/2026, Bộ Tư pháp đã chính thức triển khai Nền tảng số thi hành án dân sự trên toàn quốc. Chỉ sau hai tuần vận hành, hệ thống đã ghi nhận 114.000 hồ sơ phải thi hành án, 82.100 hồ sơ đang tổ chức thi hành; số tiền thu được trên 1.000 tỷ đồng; phát hành hơn 42.400 biên lai điện tử và ban hành 21.747 quyết định thi hành án, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý và minh bạch hóa hoạt động thi hành án.

Nếu chuyển đổi số trong công tác quản lý nhà nước giúp người dân tiếp cận các dịch vụ tư pháp thuận lợi hơn, thì ở lĩnh vực xét xử, công nghệ số cũng đang làm thay đổi phương thức hoạt động của hệ thống Tòa án nhân dân.

Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Tịnh, Phó Trưởng ban thường trực Ban Chỉ đạo của Bộ Tư pháp về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và Đề án 06 cho biết, Đảng ủy và lãnh đạo Bộ thường xuyên chỉ đạo các đơn vị triển khai các nhiệm vụ theo Nghị quyết 66-NQ/TW và Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị, trong đó chuyển đổi số được xác định là nhiệm vụ trọng tâm.

Bộ Tư pháp đã đẩy mạnh xử lý công việc trên môi trường điện tử, tăng cường theo dõi, đôn đốc, coi đây là tiêu chí quan trọng để đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ và xếp loại KPI. Đồng thời chủ động tham mưu cho Chính phủ và các Bộ, ngành, địa phương rà soát, cắt giảm thủ tục hành chính, thay thế bằng dữ liệu để phục vụ người dân và doanh nghiệp.

Song song với đó, xét xử trực tuyến đang trở thành một cấu phần quan trọng của Tòa án điện tử. Hình thức này cho phép các bên tham gia tố tụng kết nối từ nhiều địa điểm khác nhau nhưng vẫn bảo đảm đầy đủ trình tự, thủ tục theo quy định của pháp luật.

Theo báo cáo công tác năm 2025 của ngành Tòa án nhân dân, trong năm 2025, các Tòa án đã tổ chức 16.383 phiên tòa trực tuyến, góp phần giảm chi phí xã hội và tạo điều kiện thuận lợi hơn cho người dân tham gia tố tụng. Cùng với đó, gần 1,8 triệu bản án, quyết định đã được công bố trên Cổng thông tin điện tử của Tòa án nhân dân tối cao, thu hút khoảng 222 triệu lượt truy cập, tạo nguồn dữ liệu quan trọng phục vụ nghiên cứu và tra cứu pháp luật.

Phiên tòa trực tuyến giúp nâng cao hiệu quả hoạt động tư pháp.

Khi công lý không còn bị giới hạn bởi khoảng cách địa lý

Tác động rõ nét nhất của chuyển đổi số trong lĩnh vực tư pháp chính là việc người dân có thể tiếp cận các dịch vụ pháp lý nhanh chóng, thuận tiện và minh bạch hơn.

Đối với người dân ở vùng sâu, vùng xa, miền núi, hải đảo hoặc những trường hợp gặp khó khăn trong việc di chuyển, các dịch vụ công trực tuyến và mô hình xét xử trực tuyến đã mở ra cơ hội tiếp cận công lý thuận lợi hơn mà vẫn bảo đảm đầy đủ quyền và lợi ích hợp pháp.

Chia sẻ về những thay đổi từ quá trình chuyển đổi số trong lĩnh vực tư pháp, anh Nguyễn Văn Hùng cho biết việc ứng dụng công nghệ số không chỉ giúp giảm số lần đi lại mà còn giúp người dân chủ động hơn trong việc theo dõi tiến độ giải quyết hồ sơ, thực hiện các thủ tục liên quan đến quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

Không chỉ tạo thuận lợi trong tiếp cận thông tin pháp luật, các nền tảng số còn mở rộng kênh tương tác giữa người dân với cơ quan nhà nước thông qua việc tiếp nhận phản ánh, kiến nghị và giải đáp trực tuyến. Đây là yếu tố quan trọng góp phần nâng cao chất lượng phục vụ và xây dựng nền hành chính phục vụ người dân.

Bên cạnh đó, việc công khai bản án, quyết định trên môi trường số không chỉ tăng cường tính minh bạch trong hoạt động xét xử mà còn giúp người dân, luật sư và doanh nghiệp dễ dàng tra cứu, tham khảo các vụ việc tương tự để hiểu rõ hơn quyền và nghĩa vụ của mình, từ đó nâng cao khả năng tự bảo vệ quyền lợi hợp pháp.

Chuyển đổi số đang làm thay đổi cách thức vận hành của ngành Tư pháp, từ xây dựng và thi hành pháp luật, cung cấp dịch vụ công đến hoạt động xét xử. Tuy nhiên, giá trị lớn nhất không nằm ở các nền tảng công nghệ hay những con số thống kê, mà ở việc người dân có thể tiếp cận công lý thuận tiện, minh bạch và bình đẳng hơn. Khi hồ sơ được số hóa, thủ tục được thực hiện trực tuyến và dữ liệu được kết nối thông suốt, những rào cản về khoảng cách địa lý đang dần được xóa bỏ, đưa công lý đến gần hơn với mỗi người dân trong thời đại số.

Hằng Phạm