Đặng Thì Thố - Vị Thám hoa đứng đầu khoa thi giữa thời loạn

Trong lịch sử khoa bảng Việt Nam, có những người được hậu thế nhớ đến bởi chức tước hiển hách, có những người được nhắc đến bởi những công trình để đời. Nhưng cũng có những nhân vật tuy tư liệu còn lại không nhiều, song chỉ riêng con đường học vấn và khí chất của họ đã đủ để trở thành niềm tự hào của một dòng họ, một vùng quê. Đặng Thì Thố (1526 - ?) là một người như thế. Ông là vị đại khoa nổi tiếng dưới triều Mạc, người đứng đầu khoa thi năm Kỷ Mùi (1559), một trí thức lớn trưởng thành trong giai đoạn đất nước chia cắt, chiến tranh liên miên và lòng người đầy biến động.

1- Từ miền đất An Lạc – Thanh Lâm xưa…

Mùa xuân năm 1526. Đó là một năm đặc biệt trong lịch sử Đại Việt.

Nhà Lê sơ đang bước vào những năm tháng suy tàn cuối cùng. Triều chính rối ren. Các thế lực phong kiến tranh giành quyền lực. Chỉ ít năm sau, Mạc Đăng Dung sẽ chính thức lập nên vương triều mới, mở đầu thời kỳ Nam – Bắc triều kéo dài hàng chục năm.

Giữa bối cảnh ấy, tại làng An Lạc, vùng đất thuộc huyện Thanh Lâm xưa, một cậu bé họ Đặng cất tiếng khóc chào đời. Đó chính là Đặng Thì Thố.

Không ai biết chính xác tuổi thơ của ông diễn ra như thế nào. Những trang sử còn lại chỉ ghi rất ít về đời sống riêng tư. Nhưng có một điều gần như chắc chắn: ông lớn lên trong một gia đình có truyền thống học hành và mang niềm tự hào sâu sắc về dòng họ.

Nhiều gia phả họ Đặng cho rằng Đặng Thì Thố là hậu duệ của Quốc công Đặng Tất – vị danh tướng lừng danh cuối thời Trần, người đã cùng vua Giản Định chống quân Minh đến hơi thở cuối cùng.

Trong những đêm dài bên ngọn đèn dầu leo lét, cậu bé họ Đặng có lẽ đã nhiều lần được nghe các bậc cao niên kể về những trận chiến bi hùng của tổ tiên.

Chuyện Đặng Tất dựng cờ cứu nước. Chuyện Đặng Dung với bài thơ “Cảm hoài” bất hủ. Chuyện những người họ Đặng thà chết chứ không chịu khuất phục trước ngoại bang.

Những câu chuyện ấy không chỉ nuôi dưỡng lòng tự hào gia tộc. Chúng còn gieo vào tâm hồn cậu bé một khát vọng lớn lao. Khát vọng phụng sự đất nước bằng con đường của trí tuệ.

Nếu Đặng Tất cầm gươm giữ nước. Thì thế hệ của Đặng Thì Thố phải cầm bút giữ đạo lý. Bởi chiến tranh không chỉ phá hủy thành quách. Nó còn làm tan tác lòng người. Và chỉ có tri thức mới giúp xã hội tìm lại trật tự.

Từ rất sớm, cậu bé họ Đặng đã nổi tiếng thông minh. Người làng kể rằng chỉ cần đọc qua một lần là nhớ. Đọc sách đến đâu hiểu đến đó.

Các thầy đồ trong vùng đều xem ông là học trò xuất sắc hiếm gặp. Ngày ấy, đường đến trường không phải là con đường lát gạch bằng phẳng.

Đó là những lối đất quanh co giữa đồng ruộng. Là những buổi sáng mùa đông rét cắt da. Là những đêm thức trắng bên ngọn đèn dầu.

Nhưng chính từ những con đường ấy đã bước ra biết bao bậc hiền tài của dân tộc. Trong đó có Đặng Thì Thố.

2- Người đứng đầu khoa thi năm Kỷ Mùi

Đối với một nho sinh thời phong kiến, khoa cử là con đường lớn nhất để bước vào lịch sử.

Đặng Thì Thố cũng vậy. Những năm tuổi trẻ của ông gắn liền với sách vở, kinh sử và những kỳ thi đầy khắc nghiệt.

Đó là thời kỳ đất nước bị chia cắt giữa nhà Mạc ở phía Bắc và nhà Lê Trung Hưng ở phía Nam. Chiến tranh liên tục diễn ra.

Nhưng điều đáng quý là truyền thống hiếu học của dân tộc vẫn không bị đứt đoạn. Các khoa thi vẫn được tổ chức. Hiền tài vẫn được tuyển chọn.

Năm Kỷ Mùi 1559, triều Mạc mở khoa thi lớn dưới niên hiệu Quang Bảo. Khắp các trấn, các phủ, những người học giỏi nhất đều hội tụ về kinh đô. Trong số ấy có Đặng Thì Thố.

Ông vượt qua kỳ thi Hương. Tiếp tục vượt qua kỳ thi Hội. Và rồi bước vào kỳ thi Đình trước nhà vua.

Đó là cuộc tranh tài của những bộ óc xuất sắc nhất đất nước. Những bài văn sách không chỉ đòi hỏi kiến thức uyên bác mà còn yêu cầu tầm nhìn về vận nước.

Kết quả cuối cùng khiến cả trường thi phải ngưỡng mộ. Đặng Thì Thố đứng đầu khoa thi. Ông trở thành Hội nguyên. Trở thành Đình nguyên. Được xếp vào hàng Đệ nhất giáp Tiến sĩ cập đệ.

Theo danh hiệu chính thức của triều đình, ông là Thám hoa. Nhưng trong lòng người dân quê hương, ông chính là Trạng nguyên đỗ đầu thiên hạ.

Niềm vui lan khắp làng An Lạc. Những con đường đất nhỏ bỗng trở nên rộn rã. Những mái nhà tranh sáng đèn suốt đêm. Người dân tự hào vì vùng quê mình đã sinh ra một bậc đại khoa.

Có lẽ trong ngày vinh quy ấy, không chỉ gia đình Đặng Thì Thố vui mừng. Mà cả những người mang họ Đặng ở nhiều nơi cũng cảm thấy tự hào.

Bởi sau hơn một thế kỷ kể từ thời Đặng Dung, dòng họ lại xuất hiện một gương mặt nổi bật trên con đường khoa bảng.

Đó không còn là chiến thắng của riêng một cá nhân. Đó là chiến thắng của truyền thống. Chiến thắng của sự học. Chiến thắng của ý chí vượt lên nghịch cảnh.

3- Mang tài trí phụng sự triều đình...

Sau khoa thi năm 1559, Đặng Thì Thố bước vào con đường làm quan. Ông được bổ nhiệm vào Hàn lâm viện. Đây là cơ quan tập hợp những trí thức ưu tú nhất triều đình. Những người làm việc tại đây không chỉ soạn thảo văn thư mà còn tham gia hoạch định chính sách quốc gia.

Nhận chức tại Hàn lâm viện là một vinh dự lớn đối với bất kỳ trí thức nào trong xã hội phong kiến. Đó không chỉ là nơi quy tụ những người học rộng, tài cao của đất nước, mà còn là "bộ não" của triều đình, nơi trực tiếp tham gia xây dựng các văn kiện quan trọng, biên soạn điển chương, thảo chiếu thư và tham mưu cho Nhà vua trong nhiều vấn đề hệ trọng.

Khi bước qua cánh cửa Hàn lâm viện, Đặng Thì Thố không còn là một sĩ tử vừa bước xuống từ bảng vàng khoa cử. Ông trở thành một thành viên của tầng lớp tinh hoa trí thức đương thời. Những ngày tháng ấy, kinh thành Thăng Long vẫn mang vẻ uy nghi nhưng phía sau những mái điện son vàng là nỗi lo thường trực về chiến tranh Nam – Bắc triều. Các đạo quân nhà Mạc và nhà Lê liên tục giao tranh. Tin tức từ chiến trường thường xuyên được gửi về kinh đô. Trong hoàn cảnh ấy, mỗi quyết sách của triều đình đều có thể ảnh hưởng đến vận mệnh hàng vạn con người.

Người đời thường nghĩ Hàn lâm viện chỉ là nơi nghiên bút nghiên mực. Nhưng thực tế lại là nơi những trí tuệ xuất sắc nhất phải đối diện với những câu hỏi lớn của đất nước: Làm thế nào để ổn định dân tâm? Làm thế nào để duy trì nền học thuật trong thời chiến? Làm thế nào để tuyển chọn nhân tài và củng cố bộ máy cai trị? Đó đều là những vấn đề mà những học giả như Đặng Thì Thố phải suy nghĩ mỗi ngày.

Có lẽ chính quãng thời gian làm việc trong môi trường ấy đã giúp ông trưởng thành nhanh chóng. Từ một người nổi tiếng bởi tài văn chương, ông dần trở thành một vị quan có tầm nhìn và bản lĩnh quản trị. Các đồng liêu đương thời đánh giá cao sự điềm đạm, cẩn trọng và khả năng xử lý công việc của ông. Đặng Thì Thố hiểu rằng một bài văn hay có thể làm rạng danh người viết, nhưng chỉ những quyết sách đúng đắn mới có thể mang lại bình yên cho muôn dân.

Những năm tháng ở Hàn lâm viện cũng là giai đoạn ông tiếp xúc với nhiều danh sĩ, học giả và quan lại nổi tiếng của triều Mạc. Các cuộc đàm luận về kinh sử, về phép trị nước, về thời cuộc đã mở rộng thêm tầm nhìn của vị Thám hoa trẻ tuổi. Chính từ môi trường ấy, tài năng của Đặng Thì Thố ngày càng được khẳng định, tạo tiền đề để triều đình tiếp tục giao cho ông những trọng trách lớn hơn trong triều đình...

4- Tả thị lang Bộ binh Đặng Thì Thố

Giữ chức Tả Thị lang Bộ Binh là một dấu mốc quan trọng trong cuộc đời làm quan của Đặng Thì Thố. Đây không chỉ là một chức vụ cao trong triều đình mà còn là vị trí đòi hỏi sự kết hợp giữa tri thức, bản lĩnh chính trị và tầm nhìn chiến lược. Trong bối cảnh đất nước đang bị chia cắt bởi cuộc chiến Nam – Bắc triều kéo dài, Bộ Binh là một trong những cơ quan giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự tồn vong của vương triều.

Những năm ấy, tiếng trống trận vẫn vang lên từ nhiều miền đất nước. Các cuộc giao tranh giữa quân Mạc và quân Lê – Trịnh diễn ra liên tiếp. Mỗi chiến dịch đều tiêu tốn sức người, sức của. Mỗi lần quân lính xuất chinh là thêm biết bao gia đình thấp thỏm chờ tin. Trên những con đường từ kinh thành đến các trấn lộ xa xôi, những đoàn dân phu vận chuyển lương thảo vẫn lặng lẽ nối nhau đi trong bụi đỏ. Đằng sau những bản tấu về quân số, khí giới hay lương thực là biết bao số phận con người đang bị cuốn vào vòng xoáy của thời cuộc.

Trong hoàn cảnh ấy, một đất nước cần những vị tướng tài nơi chiến địa. Nhưng đất nước cũng cần những người biết nhìn xa trông rộng trong triều chính. Nếu các tướng lĩnh ngoài mặt trận giữ gìn từng tấc đất, thì những người làm việc tại Bộ Binh lại góp phần giữ gìn sức mạnh của cả quốc gia. Họ phải tính toán việc tuyển quân, tổ chức phòng thủ, bảo đảm hậu cần, cân đối nguồn lực và tham mưu cho triều đình những quyết sách phù hợp với tình hình thực tế. Đó là những công việc thầm lặng nhưng có ý nghĩa không kém những chiến công ngoài trận mạc.

Có lẽ chính trên cương vị ấy, Đặng Thì Thố càng thấu hiểu hơn giá trị của hòa bình. Ông sinh ra trong thời loạn. Tuổi trẻ của ông gắn liền với những biến động của đất nước. Khi bước vào con đường làm quan, chiến tranh vẫn chưa có dấu hiệu kết thúc. Mỗi ngày, những báo cáo từ các địa phương gửi về đều phản ánh một thực tế đầy khắc nghiệt: những cánh đồng bị bỏ hoang vì trai tráng ra trận; những làng quê tiêu điều sau các cuộc binh đao; những người mẹ mòn mỏi chờ con; những người vợ ngóng chồng; những đứa trẻ lớn lên trong cảnh thiếu vắng bóng dáng người thân.

Là một nhà nho, Đặng Thì Thố hiểu rằng sức mạnh của quốc gia không chỉ nằm ở giáo gươm hay thành lũy. Nền tảng sâu xa hơn chính là lòng dân, là sự ổn định của xã hội, là đạo lý và văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Bởi vậy, bên cạnh việc thực hiện trách nhiệm của một vị quan trong Bộ Binh, ông còn là một trí thức luôn đau đáu với vận mệnh lâu dài của đất nước.

Có thể ngày nay chúng ta không còn biết hết những công việc cụ thể mà ông đã thực hiện trên cương vị Tả Thị lang Bộ Binh. Nhưng điều còn lại trong lịch sử chính là hình ảnh một trí thức lớn đã đem tài năng và học vấn của mình phụng sự quốc gia trong giai đoạn đầy thử thách. Giá trị lớn nhất của những người như Đặng Thì Thố không nằm ở chức tước hay bổng lộc. Giá trị ấy nằm ở việc họ góp phần duy trì bộ máy quản trị quốc gia, giữ gìn nền học thuật và bảo vệ mạch nguồn văn hiến dân tộc giữa những năm tháng chiến tranh liên miên.

Nhờ có những con người như ông mà truyền thống hiếu học của dân tộc không bị đứt gãy. Nhờ có họ mà những trang sách vẫn được mở ra giữa thời loạn. Nhờ có họ mà những ngọn đèn học vẫn tiếp tục cháy sáng trong đêm dài binh lửa, để rồi truyền lại cho các thế hệ mai sau niềm tin vào tri thức, vào đạo lý và vào sức sống bền bỉ của văn hóa Việt Nam.

5- Ngọn lửa khoa bảng còn mãi

Lịch sử đôi khi rất công bằng. Dù thời gian có làm mất đi nhiều tư liệu, những giá trị đích thực vẫn được lưu giữ.

Đặng Thì Thố không để lại những phát minh sáng chế như Đặng Lộ. Không để lại những chiến công lẫy lừng như Đặng Tất hay Đặng Dung. Nhưng ông để lại một di sản khác. Đó là tấm gương của sự học. Đó là niềm tin rằng trong bất cứ hoàn cảnh nào, tri thức vẫn là con đường dẫn tới tương lai.

Điều đáng quý hơn nữa là truyền thống ấy được tiếp nối ngay trong gia đình ông. Người con trai của ông là Đặng Thì Mẫn sau này cũng đỗ Tiến sĩ.

Hai thế hệ liên tiếp thành danh trên con đường khoa bảng. Điều đó cho thấy ngọn lửa học vấn mà Đặng Thì Thố thắp lên không chỉ soi sáng một đời người. Nó còn soi sáng nhiều thế hệ.

Ngày nay, khi nhắc đến những danh nhân họ Đặng trong lịch sử Việt Nam, người ta thường nhớ đến Đặng Tất nơi chiến địa, Đặng Dung với bài thơ "Cảm hoài" bất hủ, Đặng Minh Khiêm trên văn đàn Hồng Đức.

Và bên cạnh những tên tuổi ấy, Đặng Thì Thố xứng đáng có một vị trí trang trọng. Bởi ông là biểu tượng của lớp trí thức đã giữ gìn truyền thống văn hiến dân tộc trong một giai đoạn đầy biến động.

Gần năm thế kỷ đã trôi qua. Những mái trường xưa đã đổi khác. Những con đường đất làng An Lạc đã mang dáng dấp mới.

Nhưng mỗi lần đọc lại tên ông trong những bảng vàng khoa cử, hậu thế vẫn cảm nhận được niềm tự hào lặng lẽ. Một niềm tự hào về người học trò nghèo năm nào.

Người đã bước qua thời loạn bằng trí tuệ. Người đã viết tên mình lên bảng vàng lịch sử. Và trở thành một trong những niềm tự hào của dòng họ Đặng Việt Nam.

Hà Nội, 18/6/2026
Đặng Vương Hưng

Đặng Vương Hưng