Đằng sau sự tiện lợi của AI

Bạn tìm kiếm một sản phẩm và liên tục nhìn thấy quảng cáo về nó. Bạn xem một video, nền tảng lập tức đề xuất những nội dung tương tự. Sự tiện lợi này đến từ khả năng phân tích dữ liệu để dự đoán sở thích. Nhưng khi thuật toán ngày càng ảnh hưởng đến những gì chúng ta nhìn thấy, một câu hỏi đáng được đặt ra: liệu những gợi ý ấy chỉ giúp lựa chọn dễ dàng hơn, hay đang thu hẹp những phương án chúng ta cân nhắc?

AI cá nhân hóa trải nghiệm, nhưng ai bảo vệ dữ liệu và quyền riêng tư của bạn?. Ảnh minh họa: Magnific.

Dữ liệu cá nhân có thể tác động đến quyết định

Dữ liệu cá nhân không chỉ phục vụ việc cá nhân hóa trải nghiệm mà còn có thể được sử dụng trong các quyết định thương mại, từ định giá đến quảng cáo và ưu đãi.

Ngày 17/1/2025, Ủy ban Thương mại Liên bang Mỹ (FTC) công bố những phát hiện ban đầu từ nghiên cứu về định giá giám sát. Theo cơ quan này, các đơn vị trung gian cung cấp dịch vụ định giá có thể sử dụng dữ liệu như vị trí, lịch sử duyệt web và hành vi mua sắm để hỗ trợ doanh nghiệp điều chỉnh giá hoặc ưu đãi. Kết quả này phản ánh một hình thức sử dụng dữ liệu trong thị trường, không có nghĩa mọi doanh nghiệp đều áp dụng cách làm tương tự.

Khảo sát của Pew Research Center cho thấy những lo ngại về quyền riêng tư trong thời đại AI. Trong số những người Mỹ đã nghe về AI, 81% lo ngại doanh nghiệp sử dụng thông tin cá nhân theo cách khiến người dùng không thoải mái, 80% lo dữ liệu bị sử dụng ngoài mục đích ban đầu. Trong khi đó, 62% cho rằng AI phân tích dữ liệu cá nhân có thể giúp cuộc sống thuận tiện hơn.

Dữ liệu cá nhân có thể tác động đến quyết định. Ảnh minh họa: Magnific.

Những kết quả này cho thấy lợi ích của cá nhân hóa không loại bỏ nhu cầu kiểm soát dữ liệu. Khi thông tin về sở thích và hành vi được dùng để lựa chọn nội dung, quảng cáo hoặc ưu đãi hiển thị, người dùng cần có đủ thông tin để hiểu cách dữ liệu được sử dụng và cân nhắc các lựa chọn của mình.

Vì vậy, bảo vệ quyền riêng tư không chỉ là hạn chế chia sẻ thông tin cá nhân. Điều quan trọng còn là doanh nghiệp minh bạch về mục đích sử dụng dữ liệu, trong khi người dùng chủ động kiểm tra cài đặt quyền riêng tư và cân nhắc trước khi cung cấp thông tin nhạy cảm hoặc đưa ra quyết định mua sắm.

Dùng AI thông minh bắt đầu từ việc hiểu giới hạn của nó

AI ngày càng có khả năng phân tích hành vi, dự đoán nhu cầu và đưa ra những gợi ý phù hợp với từng người. Nhưng một đề xuất có vẻ chính xác không đồng nghĩa với việc đó luôn là lựa chọn tốt nhất cho chúng ta.

Trong AI - Lợi và Hại (AI Snake Oil), Arvind Narayanan và Sayash Kapoor phân tích những giới hạn của AI dự đoán, nguy cơ sai lệch trong các quyết định tự động và khoảng cách giữa năng lực thực tế với những lời quảng bá về công nghệ. Trong khi đó, Làm chủ AI của Celia Quillian hướng đến kiến thức nền tảng về AI tạo sinh, cách viết câu lệnh hiệu quả và ứng dụng AI vào công việc, học tập và đời sống.

Hai cuốn sách về AI giúp bạn hiểu giới hạn của trí tuệ nhân tạo, biết cách ứng dụng AI hiệu quả, kiểm chứng thông tin và giữ quyền chủ động trong mọi quyết định.

Một cuốn giúp người đọc nhận diện những gì AI không thể làm tốt như kỳ vọng, cuốn còn lại giúp khai thác những khả năng mà công nghệ thực sự mang lại. Kết hợp hai góc nhìn này, chúng ta có thể hiểu rằng sử dụng AI hiệu quả không chỉ là biết cách đặt câu hỏi, mà còn là biết khi nào nên tin tưởng, khi nào cần kiểm chứng và khi nào phải tự đưa ra quyết định.

Điều đó càng quan trọng khi AI ngày càng cá nhân hóa trải nghiệm dựa trên dữ liệu người dùng. Những gợi ý phù hợp có thể giúp cuộc sống thuận tiện hơn, nhưng cũng đặt ra yêu cầu về quyền riêng tư và khả năng kiểm soát thông tin cá nhân. Vì vậy, mỗi người cần chủ động xem lại cài đặt bảo mật, hạn chế chia sẻ dữ liệu không cần thiết và đối chiếu thông tin trước những quyết định quan trọng. Đồng thời, doanh nghiệp cũng cần minh bạch về cách sử dụng dữ liệu và tôn trọng quyền lựa chọn của người dùng.

Công nghệ có thể giúp chúng ta nhìn thấy nhiều lựa chọn hơn, nhưng không nên tước đi quyền tự quyết. Bởi hiểu sở thích của một người không có nghĩa là biết điều gì thực sự tốt cho họ.

Hai cuốn sách, hai góc nhìn bổ trợ cho nhau, cùng gợi mở một cách tiếp cận cần thiết: hiểu AI để tận dụng những giá trị của công nghệ mà vẫn giữ quyền chủ động cho cuộc sống của mình.

Quốc Khánh