Đằng sau nghi án giám sát căn cứ RAF Akrotiri của Anh

Dấu vết khả nghi

Ngày 31/7/2026, Cảnh sát London công bố một diễn biến mới trong cuộc điều tra liên quan RAF Akrotiri: một công dân mang hai quốc tịch Anh và Azerbaijan bị bắt tại Cyprus, chờ xử lý thủ tục dẫn độ về Anh. Người này được xác định là Rashad Sultanov, 44 tuổi, cư trú tại Islington, phía Bắc London. Theo thông tin từ Cảnh sát thủ đô London, Sultanov bị bắt ngày 17/7 và đang bị tạm giữ trong thời gian thủ tục dẫn độ được tiến hành.

Theo đó, vụ việc bắt nguồn từ cuộc điều tra do lực lượng chống khủng bố London tiến hành đối với những sự việc xảy ra tại RAF Akrotiri trong khoảng thời gian từ ngày 11/5 đến 22/6/2025. Hơn một năm sau, cơ quan này cáo buộc Sultanov đã tiến hành “giám sát thù địch” đối với căn cứ, sau đó chia sẻ thông tin với Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), tổ chức được cảnh sát Anh xác định trong hồ sơ là một “cơ quan tình báo nước ngoài”.

Lực lượng an ninh kiểm tra phương tiện trên tuyến đường dẫn vào căn cứ RAF Akrotiri. Ảnh: Reuters

Đáng chú ý, những cáo buộc trên không liên quan một địa điểm thông thường. Theo Không quân Hoàng gia Anh, RAF Akrotiri là một cơ sở quân sự của Anh tại Cyprus, đồng thời là nơi đặt Đơn vị Hỗ trợ Hoạt động Cyprus, đơn vị cung cấp hỗ trợ chung cho lực lượng Anh tại Cyprus và các hoạt động trong khu vực.

Không quân Hoàng gia Anh cũng xác định RAF Akrotiri là một căn cứ hoạt động thường xuyên, được sử dụng làm điểm triển khai tiền phương cho các hoạt động ở nước ngoài và phục vụ huấn luyện máy bay chiến đấu. Những chức năng này đã được công khai, song cũng cho thấy căn cứ không chỉ có ý nghĩa về mặt quân sự mà còn gắn với việc bảo vệ thông tin và hoạt động quốc phòng của Anh.

Cảnh sát thủ đô London cho biết lực lượng Chống khủng bố London phối hợp với Cơ quan Công tố Hoàng gia, Cơ quan Tội phạm Quốc gia và các cơ quan chức năng Cyprus trong quá trình xử lý vụ việc. Một bên là cuộc điều tra do cơ quan thực thi pháp luật Anh tiến hành; bên kia là yêu cầu xử lý một nghi phạm đang ở Cyprus theo thủ tục dẫn độ.

Các sĩ quan cảnh sát bên ngoài New Scotland Yard, trụ sở cảnh sát London. Ảnh: Reuters

Khung pháp lý mới

Theo Cảnh sát thủ đô London, Cơ quan Công tố Hoàng gia đã cho phép áp dụng Điều 3 và Điều 4 của Đạo luật An ninh quốc gia năm 2023. Đây là đạo luật được Anh ban hành nhằm hiện đại hóa pháp luật về gián điệp, phá hoại, can thiệp và những hoạt động liên quan các thế lực nước ngoài có nguy cơ gây phương hại tới an ninh quốc gia.

Hai điều khoản, hai hướng tiếp cận, nhưng cùng xuất hiện trong một hồ sơ có yếu tố xuyên biên giới. Điều 3 nhắm tới hành vi hỗ trợ một cơ quan tình báo nước ngoài. Theo quy định, một người có thể bị xử lý nếu cố ý cung cấp sự hỗ trợ đáng kể cho cơ quan tình báo nước ngoài trong các hoạt động liên quan tới Anh, hoặc biết, hay đáng lẽ phải biết, rằng hành vi của mình có khả năng tạo ra sự hỗ trợ đáng kể như vậy.

Trong hồ sơ Akrotiri, chính cáo buộc thông tin thu thập được đã được chia sẻ với một cơ quan mà cảnh sát Anh xác định là cơ quan tình báo nước ngoài khiến Điều 3 được đặt vào trung tâm vụ việc. Tuy nhiên, đến nay nhà chức trách chưa công bố đầy đủ những thông tin bị cho là đã được thu thập, cách thức thu thập hay nội dung được chia sẻ.

Điều 4 đưa câu chuyện sang một hướng khác: địa điểm. Đạo luật quy định về hành vi liên quan những “địa điểm bị cấm”, trong đó có các cơ sở được bảo vệ vì liên quan tới an toàn hoặc lợi ích của Anh. Việc đi vào hoặc kiểm tra một địa điểm có thể thuộc phạm vi điều chỉnh; khái niệm kiểm tra còn bao gồm những hình thức như chụp ảnh, quay phim hoặc ghi nhận thông tin. Một số phương thức thực hiện từ xa cũng được luật dự liệu.

Cổng vào căn cứ không quân RAF Akrotiri của Anh tại Síp. Ảnh: Reuters

Quy định này đặc biệt đáng chú ý khi đặt cạnh vị trí của RAF Akrotiri. Theo Đạo luật An ninh quốc gia năm 2023, một số khu vực phục vụ mục đích quốc phòng của Anh tại các Khu căn cứ có chủ quyền Akrotiri và Dhekelia được xác định là “địa điểm bị cấm”. Bởi vậy, dù nằm ngoài lãnh thổ Vương quốc Anh, RAF Akrotiri vẫn có thể thuộc phạm vi bảo vệ của Điều 4 theo những điều kiện mà luật quy định.

Tuy nhiên, một người đứng gần căn cứ, quan sát khu vực hay ghi lại hình ảnh không vì thế mà mặc nhiên phạm tội. Điều 4 đòi hỏi những điều kiện cụ thể về hành vi và mục đích gây phương hại tới an toàn hoặc lợi ích của Anh. Nói cách khác, địa điểm chỉ là một phần của câu chuyện; điều quyết định vẫn là hành vi thực tế, mục đích và chứng cứ mà cơ quan tố tụng có thể đưa ra.

Theo Cảnh sát London, đây là cuộc điều tra đầu tiên sử dụng Đạo luật An ninh quốc gia đối với những hành vi bị cáo buộc xảy ra tại một lãnh thổ ở nước ngoài. Vì thế, đạo luật mới không chỉ được thử thách trong những vụ việc xảy ra ngay trên lãnh thổ Anh, mà còn trong những trường hợp lợi ích an ninh của Anh gắn với một địa điểm nằm ngoài biên giới quốc gia.

Máy bay quân sự Airbus A400M của Anh tiếp cận căn cứ không quân RAF Akrotiri tại Síp. Ảnh: Reuters

Vành đai thông tin

Từ những gì được công khai trong hồ sơ Akrotiri, câu hỏi đặt ra là: làm thế nào để nhận ra một hoạt động thu thập thông tin trước khi nó trở thành nguy cơ an ninh?

Đây không chỉ là bài toán của một căn cứ quân sự. Với bất kỳ cơ sở, hệ thống hoặc nguồn dữ liệu có giá trị, khoảng thời gian từ khi xuất hiện dấu hiệu bất thường đến khi hình thành một mối đe dọa thực sự có thể quyết định hiệu quả của công tác phòng ngừa. Các hướng dẫn của Chính phủ Anh liên quan Đạo luật An ninh quốc gia năm 2023 đặt trọng tâm vào phát hiện sớm. Những biện pháp được khuyến nghị gồm thẩm tra phù hợp đối với các mối quan hệ và đối tác, kiểm soát quyền tiếp cận thông tin nhạy cảm, nhận diện những dấu hiệu bất thường và báo cáo khi phát hiện nguy cơ.

Bởi vậy, bảo vệ một cơ sở nhạy cảm không chỉ là kiểm soát ai được bước qua cổng. Câu hỏi còn nằm ở việc thông tin nào đang được tìm kiếm, ai đang tiếp cận thông tin đó và cách những dữ liệu tưởng như rời rạc có thể được kết nối. Từ yêu cầu đó, các biện pháp bảo vệ cần được tổ chức thành nhiều lớp. Kiểm soát tiếp cận và bảo đảm an toàn vật lý vẫn là tuyến đầu, song phải đi cùng phân quyền truy cập thông tin, bảo vệ dữ liệu, kiểm soát thiết bị và tài khoản, đồng thời nâng cao nhận thức của những người làm việc tại cơ sở.

Bên ngoài New Scotland Yard, trụ sở cảnh sát London, cơ quan tiến hành cuộc điều tra. Ảnh: Reuters

Con người, trong nhiều trường hợp, lại là mắt xích khó kiểm soát nhất. Những người có quyền tiếp cận thông tin giá trị cần được trang bị kiến thức về trách nhiệm bảo mật cũng như nhận biết những cách thức thông tin có thể bị khai thác. Nhưng cảnh giác chỉ có giá trị khi dựa trên hành vi và dấu hiệu cụ thể. Không thể lấy quốc tịch, nguồn gốc hay một mối quan hệ bên ngoài làm căn cứ mặc nhiên để quy kết nguy cơ.

Từ đó, yêu cầu đặt ra đối với các cơ sở nhạy cảm không chỉ là “canh giữ” mà còn là khả năng nhận diện. Một hệ thống an ninh hiệu quả phải đủ nhạy để phân biệt giữa hoạt động bình thường và những biểu hiện cần được kiểm tra thêm; đồng thời có quy trình để tiếp nhận, đối chiếu và đánh giá thông tin trước khi đưa ra kết luận.

Hàng rào có thể ngăn một hành vi xâm nhập, nhưng không thể tự mình ngăn việc thu thập những thông tin nằm bên ngoài hàng rào. Khoảng trống ấy chỉ có thể được thu hẹp bằng sự kết hợp giữa con người, quy trình, công nghệ và khả năng phối hợp.

Vụ Akrotiri vì thế có thể được nhìn nhận như một phép thử đối với cả năng lực cảnh báo sớm lẫn khả năng kiểm chứng của một cuộc điều tra an ninh. Trong thế giới tình báo, một dấu hiệu đáng ngờ chỉ thực sự có giá trị khi có thể được đặt cạnh những dữ kiện khác để tạo thành một chuỗi có ý nghĩa. Nhưng ngay cả một chuỗi dấu hiệu cũng chưa thể thay thế cho chứng cứ.

Cảnh giác để không bỏ lọt nguy cơ, nhưng thận trọng để không biến nghi vấn thành kết luận; lần theo dấu vết, nhưng không để những khoảng trống của hồ sơ bị lấp đầy bằng suy đoán. Sự chính xác, trong trường hợp này, không chỉ là yêu cầu của pháp luật mà còn là thước đo năng lực của chính hoạt động bảo vệ an ninh.

Akrotiri hiện vẫn đang ở giữa quá trình ấy. Những cáo buộc đã được nhà chức trách Anh công bố, song các chứng cứ liên quan chưa được công khai đầy đủ và thủ tục dẫn độ vẫn tiếp diễn. Có lẽ, phép thử thực sự của Akrotiri nằm ở những dấu vết còn bỏ ngỏ: chúng sẽ dẫn cuộc điều tra đi đến đâu, và đâu là những chi tiết có thể được chứng minh? Câu trả lời vẫn ở phía trước. Chỉ khi các chứng cứ được kiểm tra đầy đủ qua quá trình tố tụng, những gì thực sự xảy ra mới có thể được làm sáng tỏ.

Minh Hằng