Đằng sau cuộc cải tổ tình báo của Nhật Bản

Trong một bài viết mới đây, kênh truyền hình Al Jazeera cho biết, đây sẽ là cơ quan tình báo quốc gia tập trung đầu tiên của Nhật Bản kể từ Chiến tranh thế giới thứ hai. Mục tiêu của kế hoạch là nhằm hiện đại hóa năng lực ứng phó các hoạt động gián điệp, can thiệp của nước ngoài và các cuộc tấn công khác do các đối thủ tiến hành. Dự luật thành lập cơ quan tình báo nói trên đã được Hạ viện và Thượng viện Nhật Bản thông qua.

Thủ tướng Takaichi Sanae đánh giá môi trường an ninh hiện tại của Nhật Bản là “nghiêm trọng và phức tạp nhất kể từ Chiến tranh thế giới thứ hai”. Ảnh minh họa: South China Morning Post

Sau nhiều thập niên Nhật Bản phụ thuộc vào sự hỗ trợ tình báo của Mỹ, Thủ tướng Takaichi Sanae mô tả đạo luật là "bước đi đầu tiên" hướng tới tăng cường năng lực tình báo của đất nước. Đạo luật quy định thành lập Hội đồng Tình báo Quốc gia-do thủ tướng đứng đầu và có 9 thành viên nội các khác-đóng vai trò là trung tâm chỉ huy của chính phủ về thu thập và phân tích thông tin tình báo, cùng một cơ quan phụ trách các hoạt động tình báo. Điều đó đồng nghĩa Văn phòng Nghiên cứu và Tình báo nội các (CIRO) hiện nay sẽ được tái cơ cấu thành Hội đồng Tình báo Quốc gia và Cục Tình báo Quốc gia.

Theo Nikkei Asia, hệ thống tình báo hiện tại của Nhật Bản đang khá phân mảnh. Bộ Ngoại giao, Bộ Quốc phòng hay Cơ quan Cảnh sát Quốc gia hiện thu thập và phân tích thông tin cho mục đích riêng của từng cơ quan. CIRO vốn có nhiệm vụ điều phối thông tin và báo cáo cho thủ tướng nhưng lại không có thẩm quyền yêu cầu các cơ quan khác chia sẻ dữ liệu, từ đó tạo ra rào cản cho khả năng hình thành một bức tranh tình báo tổng thể của chính phủ. "Khi CIRO được thành lập vào năm 1952, cơ quan này không được trao thẩm quyền pháp lý cụ thể về hoạt động tình báo", Al Jazeera dẫn lời Giáo sư Ken Kotani tại Đại học Nihon (Nhật Bản).

Thủ tướng Takaichi Sanae được cho là không hẳn đang muốn xây dựng một phiên bản của Cục Tình báo Trung ương Mỹ (CIA). Tuy nhiên, tờ The New York Times cho biết các nước phương Tây, trong đó có Mỹ và Đức, đang tham gia tư vấn cho Chính phủ Nhật Bản về việc thành lập cơ quan tình báo mới. Giáo sư Ken Kotani tin rằng mô hình Hội đồng Tình báo Quốc gia và Cục Tình báo Quốc gia sẽ mang bản sắc riêng của Nhật Bản.

Hạ viện Nhật Bản thông qua dự luật thành lập cơ quan tình báo quốc gia tập trung đầu tiên của nước này, tháng 4-2026. Ảnh: Jiji Press

Nikkei Asia cho biết, Thủ tướng Takaichi Sanae đánh giá môi trường an ninh hiện tại của Nhật Bản là “nghiêm trọng và phức tạp nhất kể từ Chiến tranh thế giới thứ hai”. “Bằng cách nâng cao năng lực phân tích thông tin, chúng tôi hướng đến việc phòng ngừa các khủng hoảng và bảo vệ những lợi ích chiến lược”, Thủ tướng Takaichi Sanae tuyên bố.

Theo Al Jazeera, điều 9 của Hiến pháp hòa bình năm 1947 quy định Nhật Bản từ bỏ chiến tranh. Kể từ đó, Nhật Bản chưa từng có một cơ quan tình báo đối ngoại riêng mà chủ yếu dựa vào Mỹ. Giáo sư Ken Kotani cho biết trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, chính sách đối ngoại và an ninh quốc gia của Nhật Bản chủ yếu đi theo định hướng của Mỹ. Tuy nhiên, nhiều năm trở lại đây, đặc biệt là trong giai đoạn nước Mỹ dưới thời chính quyền Tổng thống Donald Trump, Nhật Bản đã dần theo đuổi chính sách riêng của mình. Tổng thống Donald Trump nhiều lần cáo buộc các đồng minh quá phụ thuộc vào sự hỗ trợ của Mỹ. "Đó là lý do Nhật Bản cần tự mình thu thập thông tin tình báo", Giáo sư Ken Kotani khẳng định.

Theo Nikkei Asia, tuy năng lực tình báo của Nhật Bản đã được cải thiện trong vài năm gần đây, giới phân tích đánh giá nước này vẫn còn chậm chân so với các cường quốc khác. Trong khi đó, nhà nghiên cứu Sanshiro Hosaka thuộc Trung tâm Quốc phòng và An ninh có trụ sở tại Estonia nhấn mạnh, Nhật Bản-với tư cách là một đồng minh chủ chốt của Mỹ tại châu Á và là một nền kinh tế có công nghệ tiên tiến-vẫn luôn là mục tiêu tình báo quan trọng của nhiều quốc gia. "Cuộc cải tổ phản ánh tham vọng của Nhật Bản nhằm củng cố quá trình chuyển đổi sang giai đoạn mới của chính sách nhà nước thời hậu chiến. Nhật Bản không muốn đơn thuần bị xem như một cường quốc kinh tế hay một bên phụ thuộc vào nước Mỹ mà thay vào đó là một cường quốc đóng góp vào sự ổn định chiến lược ở khu vực Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương", Giáo sư Richard Samuels tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) của Mỹ nhận định.

HOÀNG VŨ