Đằng sau 150 tỷ yen tiền thu bản quyền âm nhạc ở Nhật Bản

Nhật Bản là một trường hợp khác thường trên bản đồ âm nhạc thế giới. Theo IFPI, năm 2025 nước này tiếp tục là thị trường âm nhạc ghi âm lớn thứ hai toàn cầu, sau Mỹ, với doanh thu tăng 8,9%. Cùng năm, Hiệp hội Công nghiệp Ghi âm Nhật Bản (RIAJ) ước tính thị trường ghi âm trong nước, tính cả phần mềm âm nhạc và phân phối nhạc số, đạt 398,8 tỷ yen.

Ở một khía cạnh khác, Japanese Society for Rights of Authors, Composers and Publishers - JASRAC (Hiệp hội Quyền tác giả, Nhà soạn nhạc và Nhà xuất bản Nhật Bản) báo cáo thu 152,33 tỷ yen từ việc sử dụng tác phẩm trong năm tài chính 2025, tăng 7,73 tỷ yen so với năm trước và lập kỷ lục mới. Số tiền được phân phối trong cùng năm tài chính đạt 151,86 tỷ yen.

JASRAC thu hơn 150 tỷ yen nhưng không thu mọi thứ

Một ca khúc có phần sáng tác, giai điệu, lời và có thể tồn tại dưới nhiều bản ghi khác nhau. Người viết nhạc, viết lời hoặc nhà xuất bản có quyền đối với tác phẩm, trong khi nghệ sĩ biểu diễn và nhà sản xuất bản ghi có các quyền liên quan. JASRAC đứng ở phía tác phẩm âm nhạc.

Tổ chức này được thành lập năm 1939 và quản lý việc cấp phép, thu và phân phối tiền sử dụng tác phẩm cho các tác giả, nhà soạn nhạc, nhà xuất bản và những chủ sở hữu quyền mà họ đại diện. Tính đến tháng 4/2026, JASRAC có 21.778 hợp đồng ủy thác. Đến tháng 5/2026, số tác phẩm được ghi nhận trong hệ thống CIS-Net do JASRAC công bố đã đạt gần 98,8 triệu.

Khi một tác phẩm thuộc danh mục JASRAC được sử dụng trên truyền hình, trong concert, karaoke, dịch vụ trực tuyến hoặc những hình thức thuộc phạm vi quản lý của tổ chức, JASRAC có thể cấp phép, thu tiền và phân phối cho chủ sở hữu quyền.

JASRAC thu hơn 150 tỷ yen tiền sử dụng tác phẩm trong năm 2025. Ảnh: BAND-MAID.

Trong năm tài chính 2024, JASRAC đã phân phối kỷ lục 142,33 tỷ yen. Riêng nhóm truyền tải tương tác (interactive transmissions), bao gồm các dịch vụ thuê bao âm nhạc và video trực tuyến, đạt 53,18 tỷ yen, tăng 14,3% và lần đầu tiên vượt 50 tỷ yen. Tiền phân phối từ các concert quy mô lớn đạt khoảng 4,99 tỷ yen, tăng 42,1%.

Đến năm tài chính 2025, tổng phân phối tăng lên 151,86 tỷ yen và bao phủ hơn 4,06 triệu tác phẩm.

Nhưng JASRAC không phải lựa chọn duy nhất trong quản lý quyền tác giả âm nhạc tại Nhật.

Cấu trúc thị trường thay đổi sau khi Luật Kinh doanh quản lý quyền tác giả và quyền liên quan (Copyright and Related Rights Management Business Act) có hiệu lực vào năm 2001. Luật áp dụng cơ chế đăng ký đối với doanh nghiệp quản lý quyền và đặt hoạt động này dưới sự giám sát của Cơ quan Văn hóa Nhật Bản.

Trong âm nhạc, NexTone hiện là một đơn vị quản lý đáng kể bên cạnh JASRAC. Công ty nhận ủy quyền từ tác giả và nhà xuất bản, cấp phép cho người sử dụng, thu tiền rồi phân phối theo quy tắc của mình.

Chủ sở hữu có thể lựa chọn những nhóm quyền muốn giao NexTone quản lý. Phạm vi hiện bao gồm nhiều hình thức sử dụng từ Internet, truyền hình, CD, phim đến karaoke. Một tác giả hoặc nhà xuất bản vì thế không nhất thiết phải giao toàn bộ phạm vi quản lý cho cùng một đơn vị.

Tháng 4/2025, NexTone tiếp nhận thêm các tác phẩm do chủ sở hữu chuyển vào phạm vi quản lý từ đơn vị khác. Công ty công bố danh sách để người sử dụng biết từ thời điểm nào cần xin phép và báo cáo việc sử dụng cho NexTone thay vì báo cáo cho đơn vị quản lý trước đó.

Với nhiều đầu mối, người sử dụng cần biết tác phẩm đang do đơn vị nào quản lý và phạm vi quyền được giao đến đâu.

Một lượt nghe không chỉ có tiền của người viết nhạc

JASRAC hay NexTone vẫn chỉ giải thích được một phần dòng tiền. Nếu một bài của YOASOBI, Mrs. GREEN APPLE hay Vaundy được nghe qua một dịch vụ streaming, người nghe đang sử dụng một bản ghi cụ thể. Phía sau bản ghi ấy còn có hãng đĩa, chủ sở hữu bản ghi và nghệ sĩ biểu diễn. Đây là lớp quyền khác với quyền đối với phần sáng tác.

Bởi vậy, 152,33 tỷ yen JASRAC thu trong năm tài chính 2025 không phải là “tổng tiền bản quyền âm nhạc Nhật Bản”. Tiền của nhà sản xuất bản ghi, nghệ sĩ biểu diễn hoặc các quyền được quản lý ngoài JASRAC không tự động được tính vào con số này.

Một lượt nghe trực tuyến có thể liên quan đến nhiều lớp quyền, từ tác giả, nhà xuất bản đến nghệ sĩ biểu diễn và chủ sở hữu bản ghi. Ảnh: BAND-MAID.

Với người dùng streaming, mọi thứ diễn ra sau một cú nhấn nút. Hệ thống phía sau phải xác định bản ghi vừa được nghe và tác phẩm nằm bên dưới nó, rồi liên kết dữ liệu sử dụng với các chủ thể quyền tương ứng.

Riêng trong năm tài chính 2024, hơn 3,31 triệu tác phẩm được phân phối từ JASRAC. Trong phạm vi phân phối trong nước có 96.301 tác giả và 3.297 nhà xuất bản. Tiền cũng được chuyển qua 112 tổ chức quản lý nước ngoài tới hơn 430.000 tác giả và hơn 52.000 nhà xuất bản.

Những luồng tiền xuyên biên giới này phụ thuộc vào dữ liệu quyền. Một bài hát Nhật được sử dụng ở nước ngoài hoặc một bài hát nước ngoài được khai thác tại Nhật phải được nhận diện đúng trước khi tiền có thể được chuyển về cho chủ sở hữu.

Thị trường số hai thế giới vẫn bán được rất nhiều nhạc vật lý

Sản phẩm âm nhạc vật lý vẫn giữ quy mô hiếm có tại Nhật Bản. IFPI cho biết châu Á chiếm 45,1% doanh thu âm nhạc vật lý toàn cầu năm 2025, cao nhất trong các khu vực. RIAJ ước tính doanh thu music software tại Nhật trong cùng năm đạt 228,8 tỷ yen, trong khi doanh thu phân phối nhạc số đạt khoảng 170 tỷ yen. Riêng CD vẫn tạo ra khoảng 168,6 tỷ yen.

Streaming cũng đã trở thành một phần lớn của thị trường. Subscription streaming đạt khoảng 137,7 tỷ yen trong năm 2025, trong khi dữ liệu của JASRAC ghi nhận tiền phân phối từ các dịch vụ âm nhạc và video trực tuyến tiếp tục tăng.

CD và streaming ở Nhật, vì thế, không phải hai giai đoạn trước - sau hoàn toàn tách biệt. Một lượng lớn sản phẩm vật lý vẫn được bán trong khi việc khai thác âm nhạc trực tuyến tiếp tục mở rộng.

Những con số này cũng không thể thay thế cho nhau. 398,8 tỷ yen của RIAJ phản ánh quy mô thị trường ghi âm trong phạm vi thống kê của hiệp hội. 152,33 tỷ yen của JASRAC là khoản tiền tổ chức này thu được từ việc sử dụng các tác phẩm thuộc phạm vi quản lý.

CD vẫn đóng góp doanh thu lớn tại thị trường âm nhạc Nhật Bản. Ảnh: mrgreenapple.

Năm tài chính 2025, JASRAC thu 152,33 tỷ yen, phân phối 151,86 tỷ yen và có hơn 4,06 triệu tác phẩm nhận tiền. Con số này không thể đặt ngang với 398,8 tỷ yen của RIAJ vì một bên là tiền JASRAC thu từ việc sử dụng tác phẩm thuộc phạm vi quản lý, bên kia là quy mô thị trường ghi âm theo thống kê của RIAJ.

Việt Nam khó có thể lấy thị trường Nhật làm mẫu, nhất là khi CD vẫn đóng góp một phần doanh thu mà ít thị trường còn duy trì được. Nhưng cách tiền bản quyền được quản lý lại gần với những vấn đề Việt Nam đang gặp: một bài hát có nhiều lớp quyền, có thể được nhiều chủ thể cùng khai thác và tiền ngày càng đi qua các nền tảng xuyên biên giới.

Khi đó, chuyện thu được bao nhiêu tiền chỉ là một nửa bài toán. Một quán cà phê cần biết giấy phép mình mua bao phủ những bài nào, nhạc sĩ cũng cần biết ai đang quản lý tác phẩm của mình, còn tiền từ một lượt nghe ở nước ngoài phải có đủ dữ liệu để tìm về đúng chủ sở hữu. Hơn 150 tỷ yen JASRAC thu mỗi năm được vận hành trên chính hạ tầng ấy. Việt Nam muốn tăng tiền bản quyền cũng sẽ phải giải quyết những việc rất cụ thể như vậy.

* Bài viết nằm trong loạt bài về câu chuyện bản quyền âm nhạc toàn cầu. Bài có tham khảo số liệu và thông tin từ IFPI Global Music Report 2026; Recording Industry Association of Japan (RIAJ); Japanese Society for Rights of Authors, Composers and Publishers (JASRAC); Agency for Cultural Affairs, Government of Japan; và NexTone.

Minh Ánh