Đại hội XIV của Đảng: Hoàn thiện thể chế kinh tế tạo đà cho bước phát triển mới

Những thành tựu về hoàn thiện thể chế kinh tế trong nhiệm kỳ Đại hội XIII của Đảng không chỉ trở thành động lực quan trọng, thúc đẩy phục hồi và nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế trong bối cảnh kinh tế thế giới nhiều biến động mà còn đặt nền móng cho các bước phát triển mạnh mẽ hơn trong giai đoạn tới. Phóng viên TTXVN đã cuộc trao đổi với PGS.TS Phạm Thị Hồng Điệp, Phó trưởng khoa Kinh tế chính trị, Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội xoay quanh những nội dung này.

PGS.TS Phạm Thị Hồng Điệp, Phó trưởng khoa Kinh tế chính trị, Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội

Phóng viên (PV): Xin bà cho biết những thành tựu nổi bật nhất về hoàn thiện thể chế kinh tế theo tinh thần Đại hội XIII của Đảng là gì?

PGS.TS Phạm Thị Hồng Điệp: Theo tôi, thành tựu nổi bật nhất về hoàn thiện thể chế kinh tế theo tinh thần Đại hội XIII của Đảng là việc tiếp tục hoàn thiện và vận hành ngày càng hiệu quả mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, theo hướng đồng bộ hơn, hiện đại hơn và hội nhập sâu rộng hơn.

Trước hết, tư duy về thể chế kinh tế đã có bước phát triển quan trọng, khi các yếu tố thị trường được tôn trọng đầy đủ hơn, trong khi vai trò điều tiết, định hướng và bảo đảm công bằng của Nhà nước tiếp tục được khẳng định rõ ràng. Điều này giúp mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ngày càng có nội hàm cụ thể và khả năng vận hành thực chất.

Bên cạnh đó, hệ thống pháp luật và chính sách kinh tế được hoàn thiện tương đối đồng bộ, bao trùm các lĩnh vực then chốt như đầu tư, doanh nghiệp, đất đai, tài chính, ngân sách, thị trường bất động sản, thị trường lao động…, qua đó nâng cao tính minh bạch, ổn định và có thể dự báo của môi trường thể chế.

Thêm vào đó, vai trò kiến tạo phát triển của Nhà nước được thể hiện ngày càng rõ nét. Nhà nước không chỉ thực hiện chức năng quản lý, mà còn chủ động tạo lập khuôn khổ thể chế, định hướng chiến lược, dẫn dắt phát triển, hỗ trợ thị trường và thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Thể chế kinh tế ngày càng gắn chặt với các mục tiêu phát triển bền vững và bao trùm, thông qua các định hướng về tăng trưởng xanh, kinh tế số, kinh tế tuần hoàn, bảo đảm tiến bộ và công bằng xã hội, nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân.

Về tổng thể, có thể khẳng định rằng, theo tinh thần Đại hội XIII, thể chế kinh tế Việt Nam đã có bước phát triển mang tính đổi mới về tư duy, đồng bộ về cấu trúc và rõ nét hơn về định hướng phát triển, tạo nền tảng quan trọng cho việc tổ chức và vận hành nền kinh tế trong giai đoạn mới.

PV: Những thành tựu về thể chế kinh tế trong nhiệm kỳ qua đã tác động thế nào đến việc phục hồi và phát triển kinh tế, nhất là trong bối cảnh nhiều khó khăn, biến động toàn cầu, từ đó tạo nền tảng cho phát triển nhanh và bền vững đất nước trong thời gian tới, thưa bà?

PGS.TS Phạm Thị Hồng Điệp: Chính những thành tựu về thể chế kinh tế trong nhiệm kỳ qua đã trở thành động lực quan trọng thúc đẩy phục hồi và nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế, đặc biệt trong bối cảnh kinh tế thế giới nhiều biến động và bất định.

Trước hết, khuôn khổ thể chế ngày càng ổn định và minh bạch đã giúp nền kinh tế duy trì được đà tăng trưởng khá cao và bền vững. Tốc độ tăng trưởng GDP bình quân giai đoạn 2021–2025 đạt khoảng 6,3–6,4%/năm, phản ánh khả năng phục hồi nhanh và sức chống chịu tốt của nền kinh tế trước các cú sốc bên ngoài.

Thể chế kinh tế tiếp tục được hoàn thiện đã tạo điều kiện quan trọng để kiểm soát hiệu quả các rủi ro vĩ mô. Lạm phát bình quân giai đoạn 2021–2025 được duy trì ở mức 3–4%/năm, góp phần ổn định đời sống nhân dân, củng cố niềm tin thị trường và bảo đảm môi trường thuận lợi cho hoạt động sản xuất – kinh doanh.

Môi trường thể chế ngày càng thông thoáng và hội nhập quốc tế sâu rộng đã thúc đẩy mạnh mẽ việc thu hút đầu tư. Vốn FDI duy trì trên 36 tỷ USD mỗi năm, cho thấy niềm tin ngày càng cao của cộng đồng doanh nghiệp và nhà đầu tư quốc tế vào tính ổn định, nhất quán và khả năng dự báo của thể chế kinh tế Việt Nam.

Thể chế kinh tế ổn định và hội nhập quốc tế cũng đã tạo nền tảng quan trọng cho tăng trưởng sản xuất và xuất khẩu. Theo số liệu của Cục Thống kê, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu năm 2025 đạt 786,29 tỷ USD, với thặng dư thương mại 24,77 tỷ USD, cho thấy năng lực mở rộng thị trường và vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu. Công nghiệp và dịch vụ tiếp tục giữ vai trò trụ cột trong tăng trưởng chung của nền kinh tế.

Từ những kết quả đó có thể khẳng định, thể chế kinh tế phù hợp không chỉ giúp Việt Nam phục hồi sau các cú sốc lớn, mà còn tạo điều kiện để nền kinh tế vận hành hiệu quả hơn, chủ động hơn trước biến động bên ngoài, đồng thời tăng cường sức chống chịu và năng lực nội sinh. Đây chính là nền tảng quan trọng để đất nước phát triển nhanh và bền vững trong giai đoạn tới.

Kinh tế nhà nước luôn giữ vai trò chủ đạo, thực hiện tốt chức năng định hướng, dẫn dắt, điều tiết các hoạt động kinh tế, góp phần thúc đẩy tăng trưởng, ổn định kinh tế vĩ mô. Ảnh minh họa: TTXVN

PV: Việc khẳng định kinh tế tư nhân là một trong những động lực quan trọng nhất của nền kinh tế từ năm 2025 có ý nghĩa như thế nào về mặt tư duy và thể chế, tạo bước chuyển quan trọng cho sự phát triển của khu vực kinh tế này, thưa bà?

PGS.TS Phạm Thị Hồng Điệp: Trước hết, đây là sự nâng tầm vai trò của kinh tế tư nhân từ vị trí “một trong những động lực quan trọng” lên vị trí trung tâm của tăng trưởng. Điều này phản ánh sự thích ứng linh hoạt của tư duy phát triển trước thực tiễn vận hành của nền kinh tế thị trường, đồng thời thể hiện niềm tin mạnh mẽ của Nhà nước vào tiềm năng, sức sáng tạo của khu vực kinh tế tư nhân.

Về mặt chính sách, sự chuyển dịch từ “động lực quan trọng” sang “động lực quan trọng nhất” cho thấy kinh tế tư nhân được đặt ở vị trí đầu tàu trong chiến lược tăng trưởng. Điều đó đòi hỏi Nhà nước phải thiết kế hệ thống chính sách theo hướng “hướng tâm”, tức là mọi cải cách về thể chế, đầu tư, tín dụng, thuế, đất đai, khoa học – công nghệ đều lấy khu vực kinh tế tư nhân làm trung tâm để kiến tạo môi trường phát triển.

Sự khẳng định này có ý nghĩa như một quá trình “chính danh hóa” vai trò của kinh tế tư nhân trong phát triển đất nước. Kinh tế tư nhân không chỉ được thừa nhận là lực lượng quan trọng, mà còn được kỳ vọng trở thành lực lượng dẫn dắt công nghiệp hóa, hiện đại hóa, đổi mới sáng tạo và hội nhập quốc tế. Qua đó, từng bước tháo gỡ các “rào cản vô hình” vốn tồn tại lâu nay đối với khu vực này.

Việc xác định kinh tế tư nhân là động lực quan trọng nhất cũng thể hiện kỳ vọng mới về chất lượng đóng góp của khu vực này, không chỉ ở tăng trưởng GDP, mà còn ở vai trò dẫn đầu đổi mới công nghệ, tạo việc làm chất lượng cao, thúc đẩy chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và xây dựng thương hiệu quốc gia. Kinh tế tư nhân vì vậy không chỉ là lực lượng sản xuất – kinh doanh, mà còn trở thành lực lượng kiến tạo xã hội và phát triển bền vững.

Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng việc nâng tầm vai trò của kinh tế tư nhân không đồng nghĩa với việc xem nhẹ các thành phần kinh tế khác. Kinh tế nhà nước vẫn giữ vai trò định hướng, điều tiết và tạo lập môi trường phát triển, trong khi kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài tiếp tục là bộ phận quan trọng của nền kinh tế. Sự phối hợp hài hòa, bổ trợ lẫn nhau giữa các khu vực kinh tế chính là nền tảng để bảo đảm tăng trưởng nhanh và bền vững.

Có thể khẳng định, việc xác định kinh tế tư nhân là “động lực quan trọng nhất” của tăng trưởng kinh tế là một bước chuyển từ “chấp nhận” sang “trao niềm tin và đặt kỳ vọng”, mở ra cơ hội phát triển lớn cho khu vực này, đồng thời đặt ra yêu cầu Nhà nước phải đồng hành thực chất hơn trong cải cách thể chế và bảo vệ quyền lợi chính đáng của doanh nghiệp tư nhân.

PV: Theo bà, những thành tựu trong nhiệm kỳ Đại hội XIII của Đảng đã tạo tiền đề gì cho tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế trong nhiệm kỳ tới?

PGS.TS Phạm Thị Hồng Điệp: Theo tôi, những thành tựu trong nhiệm kỳ Đại hội XIII của Đảng đã tạo nền tảng rất quan trọng cả về tư duy, thể chế và thực tiễn để tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế trong nhiệm kỳ tới.

Trước hết, Đại hội XIII đã làm rõ hơn mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, với sự phân định ngày càng rành mạch giữa vai trò của Nhà nước và vai trò của thị trường. Đây là cơ sở tư duy cốt lõi để nhiệm kỳ tới tiếp tục hoàn thiện thể chế theo hướng hiện đại, minh bạch và phù hợp hơn với yêu cầu phát triển.

Hệ thống pháp luật và chính sách kinh tế được xây dựng tương đối đồng bộ, bao phủ các lĩnh vực then chốt của nền kinh tế, tạo điều kiện để nhiệm kỳ tới chuyển trọng tâm từ việc “hoàn thiện khung thể chế” sang “nâng cao chất lượng thực thi và hiệu quả chính sách”.

Những kết quả tích cực trong ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát, phục hồi tăng trưởng và mở rộng hội nhập đã đóng vai trò như một sự kiểm nghiệm thực tiễn quan trọng, củng cố niềm tin để tiếp tục đẩy mạnh cải cách thể chế một cách chủ động và quyết liệt hơn.

Đặc biệt, việc Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết 79 về tiếp tục đổi mới, nâng cao hiệu quả kinh tế nhà nước ngay trước thềm Đại hội Đảng lần thứ XIV, cùng với Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân, đã tạo nên một cấu trúc thể chế mang tính bổ sung và tương hỗ. Nếu Nghị quyết 79 nhấn mạnh vai trò dẫn dắt, định hướng và ổn định vĩ mô của kinh tế nhà nước, thì Nghị quyết 68 khẳng định kinh tế tư nhân là động lực quan trọng nhất của tăng trưởng. Hai nghị quyết này thể hiện quan điểm của Đảng về việc hình thành một nền tảng thể chế cân bằng hơn nhằm phát huy vai trò của Nhà nước và sức năng động của thị trường, mở ra không gian mới để hoàn thiện thể chế kinh tế trong nhiệm kỳ tới theo hướng đồng bộ, hiện đại và bền vững.

Từ những tiền đề đó có thể khẳng định rằng, nhiệm kỳ Đại hội Đảng lần thứ XIII không chỉ để lại những thành tựu quan trọng về phát triển kinh tế, mà còn đặt nền móng vững chắc cho việc tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế, đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững của đất nước trong giai đoạn mới.

PV: Vậy theo bà, đâu là vấn đề thể chế kinh tế cần tiếp tục ưu tiên để hiện thực hóa các mục tiêu phát triển đất nước đến năm 2030, tầm nhìn 2045?

PGS.TS Phạm Thị Hồng Điệp: Theo tôi, để hiện thực hóa các mục tiêu phát triển đất nước đến năm 2030 và tầm nhìn 2045, vấn đề thể chế kinh tế cần tiếp tục ưu tiên hàng đầu là hoàn thiện đồng bộ thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa theo hướng hiện đại, minh bạch, ổn định và thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Trước hết, cần ưu tiên hoàn thiện thể chế bảo đảm quyền tài sản, quyền tự do kinh doanh và cạnh tranh bình đẳng giữa các thành phần kinh tế. Đây là điều kiện nền tảng để khơi thông các nguồn lực xã hội, đặc biệt là khu vực kinh tế tư nhân, từ đó tạo động lực tăng trưởng bền vững trong dài hạn.

Thể chế phải tập trung tháo gỡ các điểm nghẽn trong phân bổ và sử dụng nguồn lực, nhất là đất đai, vốn, khoa học – công nghệ và nhân lực. Nếu các yếu tố này không được vận hành thông suốt, nền kinh tế rất khó chuyển sang mô hình tăng trưởng dựa trên năng suất và đổi mới sáng tạo.

Tiếp theo, cần tiếp tục hoàn thiện thể chế gắn với chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và kinh tế tuần hoàn, coi đây là trụ cột chiến lược của mô hình tăng trưởng mới, giúp Việt Nam nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu và thích ứng tốt hơn với các chuẩn mực phát triển quốc tế.

Cùng với đó, thể chế kinh tế phải bảo đảm hài hòa giữa tăng trưởng và phát triển bền vững, giữa hiệu quả kinh tế và tiến bộ, công bằng xã hội, lấy con người làm trung tâm của quá trình phát triển.

Cuối cùng, cần tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương thức quản trị quốc gia theo hướng Nhà nước kiến tạo phát triển; trong đó chất lượng thực thi thể chế, kỷ luật công vụ và trách nhiệm giải trình phải được đặt ngang tầm với việc ban hành chính sách.

Có thể khẳng định rằng, nếu giải quyết tốt các ưu tiên thể chế trên, Việt Nam sẽ có đủ nền tảng để đạt mục tiêu trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao vào năm 2030 và từng bước vươn lên nhóm quốc gia thu nhập cao vào năm 2045.

PV: Trân trọng cảm ơn bà!

Nguyễn Huyền (Thực hiện)