Cuộc đua với thời gian khi 'cỗ xe' tăng trưởng kiểu cũ và nguy cơ 'chưa giàu đã già'

Để trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045, Việt Nam không thể duy trì tốc độ tăng trưởng bình thường mà phải hướng tới mức tăng trưởng hai con số.

Theo báo cáo mới nhất từ Công ty Chứng khoán Mirae Asset (MASVN), bỏ qua các năm biến động do đại dịch, tăng trưởng GDP giai đoạn 2015-2025 đạt khoảng 7%; riêng năm 2025 lên tới 8,02% (mức cao thứ hai sau năm 2022), đưa quy mô kinh tế chạm mốc 6,76 triệu tỷ đồng và GDP bình quân đầu người chính thức vượt ngưỡng 5.000 USD mà chính phủ đặt ra cho năm 2025.

Trong khi đó, Việt Nam đang gặp ba thách thức chính. Một là, cuộc đua với "cơ cấu dân số" khi Việt Nam được dự báo sẽ bước vào thời kỳ dân số già vào năm 2038. Hai là, cuộc đua với thời gian khi phải làm sao trở thành quốc gia thu nhập cao trong vòng 20 năm?

Và ba là mô hình tăng trưởng GDP 'kiểu cũ', phải làm sao để có mức tăng trưởng GDP bứt phá so với tốc độ tăng trưởng trước đây?

Nguy cơ 'chưa giàu đã già'

Nguồn:Mirae Asset, World Bank, Deutsche Bank

Theo Cơ quan thống kê quốc gia, Việt Nam được nhận định là một trong những quốc gia có tốc độ già hóa nhanh nhất thế giới từ năm 2011, dự kiến sẽ chính thức bước vào thời kỳ dân số già vào năm 2038.

Trong khi đó, mô hình tăng trưởng kiểu cũ của Việt Nam dựa nhiều trên vốn và lao động mà chưa tăng được năng suất lao động khiến cuộc đua vời thời gian càng trở lên thách thức.

Trong toàn bộ giai đoạn 2011-2024, vốn luôn chiếm tỷ trọng đóng góp dương và lớn vào tăng trưởng, bù đắp sự sụt giảm từ các nguồn lực khác. Trong khi đó, nguồn lao động giá rẻ của Việt Nam được cho là lợi thế để thu hút nguồn vốn FDI nhưng lại chưa mang lại giá trị gia tăng cao cho nền kinh tế.

Nếu dân số già hóa nhanh chóng, Việt Nam sẽ mất đi cả động lực về lao động cũng như động lực về vốn. Điều này đặt ra yêu cầu tiên quyết là phải đổi mới "động cơ" cho cỗ xe tăng trưởng bằng việc cuyển đổi mô hình tăng trưởng từ chiều rộng sang chiều sâu, đặt năng suất đổi mới sáng tạo và khoa học công nghệ làm động lực trung tâm.

Trong những năm gần đây, Việt Nam đang chuyển trọng tâm sang khuyến khích đổi mới sáng tạo, thu hút các nguồn vốn FDI với công nghệ cao và không cần lạm dụng lao động. Đặc biệt là theo chỉ tiêu của Nghị quyết 57 mà Bộ Chính trị vừa ban hành năm 2025, dự kiến đến năm 2030, TFP (năng suất nhân tố tổng hợp) phải đóng góp trên 55% vào tăng trưởng GDP.

Trong khi đó, để tăng TFP bằng việc chuyển mô hình tăng trưởng, Chính phủ cần dựa trên các trụ cột chính: Cải cách thể chế, môi trường kinh doanh; Đổi mới công nghệ, chuyển đổi số; Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực,Tăng liên kết FDI – doanh nghiệp trong nước; Tái cơ cấu ngành và doanh nghiệp, đặc biệt khu vực tư nhân và doanh nghiệp Nhà nước.

Đây đều là những quyết sách dài hơi mà Chính phủ đang thực hiện, còn trong ngắn hạn đầu tư công với sự kết hợp giữa ”lượng” và “chất” vẫn là một trong những chìa khóa quan trọng để vượt bẫy thu nhập trung bình.

Đầu tư công cần kết hợp cả lượng và chất

Theo báo cáoMASVN, kinh nghiệm từ các quốc gia vượt ngưỡng thu nhập cao thành công cho thấy họ không chỉ dựa vào tiêu dùng hay đầu tư tư nhân, mà luôn duy trì một tỷ lệ đầu tư công nhất định để xây dựng nền tảng kinh tế.

Trong đó, đặc biệt cần kết hợp giữa "lượng" và "chất". Về lượng, cần duy trì đầu tư vào tài sản công (đường xá, cầu cống, hạ tầng năng lượng...) ở mức cao so với GDP để tạo ra lực đẩy vật cho nền kinh tế, còn về chất thì nên cạnh việc huy động vốn đầu tư, chất lượng hạ tầng (như chất lượng đường bộ) cần được nâng cao và duy trì bền vững.

Nguồn: Mirae Asset

Theo báo cáo từ MASVN, trong nền kinh tế, vai trò "mở đường" thuộc về nguồn vốn Nhà nước. Vốn Nhà nước năm 2025 của Việt Nam đạt 1,2 triệu tỷ đồng với vai trò tạo động lực 'mồi', thiết lập nền tảng hạ tầng kỹ thuật và hệ sinh thái kinh tế đồng bộ để kích hoạt các nguồn vốn xã hội khác tham gia đầu tư xã hội.

Trong nguồn vốn Nhà nước, đầu tư công hiện chiếm khoảng hơn 50%. Tính đến ngày 31/12/2025, đầu tư công tăng lên mức 775 nghìn tỷ đồng trong tổng số 1,2 triệu tỷ đồng vốn kinh tế Nhà nước, tăng trưởng 17,2% so với năm 2024.

Trong giai đoạn 2015 - 2025, đầu tư công thường xuyên duy trì tỷ trọng ở mức từ 50% đến 65% tổng nguồn vốn Nhà nước, đặc biệt đạt đỉnh 68% vào năm 2020.

Các chuyên gia MASVN dự báo, trong giai đoạn 10 năm (2015 – 2025), dòng vốn đầu tư công duy trì tốc độ tăng trưởng kép hàng năm (CAGR) ở mức 10,32%, cho thấy sự tập trung nguồn lực của Nhà nước để hiện đại hóa hạ tầng, giúp tối ưu hóa chi phí, logistics, tạo đòn bẩy thu hút các dòng vốn xã hội, hướng tới mục tiêu quốc gia thu nhập cao.

Đây cũng là nguồn vốn mồi của nền kinh tế, kéo theo nguồn đầu tư tư nhân. Tuy nhiên, năng lực hội nhập của khu vực tư nhân phụ thuộc mật thiết vào chất lượng hạ tầng. Do đó, nỗ lực đầu tư công trong năm 2025 đã kích hoạt nguồn lực xã hội - huy động được 3,84 triệu tỷ đồng vốn tư nhân tham gia phát triển hạ tầng, tương đương 74,6% tổng vốn đầu tư toàn xã hội.

Ông Trần Ngọc Báu, CEO Công ty Dữ liệu Kinh tế Tài chính WiGroup. (Ảnh: VNB).

Chia sẻ tại Data Talk Macro Insight: Vĩ mô 2025–2026 và câu hỏi lớn – Dòng tiền sẽ đi đâu? phát sóng tối 8/1, ông Trần Ngọc Báu, CEO Công ty Dữ liệu Kinh tế Tài chính WiGroup, cho biết những Nghị quyết mà Bộ Chính trị ban hành hay những quyết sách lớn vừa rồi của Chính phủ sẽ mang lại sự tăng trưởng nhiều hơn cho nền kinh tế trong tương lai lâu dài.

"Có thể mọi người chưa cảm nhận hết sự chuyển dịch của môi trường đầu tư kinh doanh, của nền kinh tế nhưng khoảng 2-3 năm nữa, mọi người sẽ thấy một Việt Nam rất khác so với bây giờ", ông Báu nói.

Những năng lực lõi của Việt Nam đang trong quá trình hoàn thiện và chuyển đổi nên có thể chưa phản ánh hết vào tốc độ tăng trưởng của năm 2026. Do đó, trong ngắn hạn năm 2026 vẫn phải dựa trên những động lực tăng trưởng quen thuộc của năm 2025.

Trong đó, đầu tư công là một yếu tố quan trọng, không chỉ giúp tăng trưởng trong ngắn hạn mà còn mang giá trị dài hạn.

Việt Nam mình có rất nhiều lợi thế về đầu tư công. Nợ công ở Việt Nam đang ở mức tương đối thấp, thấp hơn cả mục tiêu Chính phủ đề ra. Do đó, chúng ta có nhiều không gian về tài khóa để gia tăng đầu tư công, ông Báu phân tích.

TS. Cấn Văn Lực, Ủy viên Hội đồng Tư vấn Chính sách của Thủ tướng. (Ảnh: NVCC).

Trao đổi với chúng tôi, TS. Cấn Văn Lực, Ủy viên Hội đồng Tư vấn Chính sách của Thủ tướng cho rằng, đầu tư công là nguồn vốn quan trọng của Việt Nam trong các năm tới. Tuy nhiên, không chỉ cần đầu tư vào hạ tầng giao thông mà Việt Nam còn phải đầu tư vào các hạ tầng liên quan đến công nghệ, y tế hay giáo dục thì mới phát triển được dài hơi.

Chuyên gia cho biết, trong khoảng 5 năm vừa qua, Việt Nam có lượng vốn đầu tư công rất lớn, tương đương 6 đến 7% GDP - cao nhất trong khu vực châu Á. Trong đó, 80% là dành cho cơ sở hạ tầng và chỉ còn 20% cho các lĩnh vực còn lại như là khoa học công nghệ, y tế, giáo dục, sức khỏe, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi xanh.

"Có lẽ, đã đến lúc chúng ta cũng cần phải rà soát, cơ cấu lại nguồn vốn đầu tư công. Liệu đầu tư kết cấu hạ tầng chiếm tới 80% có mang lại sự tối ưu hay nguồn vốn đưa ra cao nhưng hiệu quả chưa như kỳ vọng?", chuyên gia đặt vấn đề.

Theo ông, cần tăng cường đầu tư nhiều hơn nữa vào lĩnh vực khoa học công nghệ, y tế, giáo dục hay những lĩnh vực mới như đổi mới sáng tạo, chuyển đổi xanh để tạo nền tảng phát triển trong tương lai.

Hạ An