Cuộc đua giành quyền kiểm soát 'kho báu vàng' của châu Phi

Những người khai thác vàng ở Itagun, Nigeria. Ảnh: Wikimedia Commons

Theo trang Al Jazeera, nhắc đến vàng châu Phi, nhiều người thường nhớ tới Mansa Musa, vị hoàng đế của Đế chế Mali vào thế kỷ XIV. Sở hữu khối tài sản khổng lồ, ông thường được xem là người giàu nhất trong lịch sử, phần lớn nhờ nguồn vàng dồi dào của đế chế mà ông cai trị.

Thế nhưng, nhiều thế kỷ sau thời kỳ trị vì của Mansa Musa, mối quan hệ giữa châu Phi và vàng vẫn chứa đựng một nghịch lý. Lục địa này đang nắm giữ một trong những nguồn tài nguyên vàng lớn nhất thế giới, nhưng phần lớn giá trị kinh tế từ ngành công nghiệp này vẫn được tạo ra và tích lũy ở bên ngoài. Theo Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP), châu Phi hiện nắm giữ khoảng 40% trữ lượng vàng toàn cầu.

Dù là một trong những khu vực giàu vàng nhất thế giới, châu Phi vẫn nằm ở vị trí thấp trong chuỗi giá trị toàn cầu. Phần lớn vàng khai thác tại đây được xuất khẩu, chủ yếu sang Vương quốc Anh để tinh luyện, giao dịch và định giá. Điều đó khiến những khâu mang lại lợi nhuận cao nhất của ngành vàng vẫn tập trung ở bên ngoài lục địa, tạo nên khoảng cách lớn giữa nơi khai thác tài nguyên và nơi thu được giá trị kinh tế.

Bà Kate Collett, chuyên gia phân tích của tổ chức Africa Practice, nhận định: “Vị thế hiện nay của châu Phi phản ánh những hạn chế mang tính hệ thống, như năng lực tinh luyện còn yếu, thiếu vốn đầu tư và mô hình thương mại hình thành từ lịch sử, vốn ưu tiên xuất khẩu vàng chưa qua chế biến. Điều này khiến các thị trường bên ngoài tiếp tục hưởng phần lợi nhuận lớn nhất từ khâu tinh luyện và giao dịch”.

Trước thực tế đó, ngày càng nhiều chính phủ châu Phi không chỉ muốn khai thác nhiều vàng hơn mà còn tìm cách giữ lại phần giá trị lớn hơn từ nguồn tài nguyên này. Mục tiêu ấy không chỉ dừng ở chính sách khai khoáng, mà đang mở rộng sang lĩnh vực tài chính, khi nhiều quốc gia coi vàng là một tài sản chiến lược giúp củng cố dự trữ, giảm sự phụ thuộc bên ngoài và tăng cường chủ quyền kinh tế.

Sự dịch chuyển trong dự trữ toàn cầu

Trong bối cảnh kinh tế thế giới ngày càng nhiều biến động và phân cực, vàng đang trở lại với vai trò là một tài sản dự trữ quan trọng. Khác với các đồng tiền pháp định, vàng được đánh giá có khả năng giữ giá trị trong những giai đoạn lạm phát, căng thẳng địa chính trị hoặc bất ổn tài chính.

Những năm gần đây, nhiều ngân hàng trung ương thuộc các nước đang phát triển đã tăng cường mua vàng nhằm đa dạng hóa nguồn dự trữ và giảm phụ thuộc vào các hệ thống tài chính bên ngoài. Xu hướng này xuất hiện rõ tại các nền kinh tế lớn như Trung Quốc, Nga, Ấn Độ và Thổ Nhĩ Kỳ, theo số liệu của Hội đồng Vàng Thế giới.

Việc tích lũy vàng giúp các quốc gia giảm sự phụ thuộc vào ngoại tệ, đồng thời sở hữu một loại tài sản dự trữ không chịu sự kiểm soát trực tiếp của bất kỳ hệ thống tài chính đơn lẻ nào.

Các quốc gia châu Phi cũng đang tham gia xu hướng này nhằm tăng cường ổn định kinh tế, tạo thêm nguồn dự phòng tài chính và nâng cao khả năng tự chủ.

Ghana - một trong những nước sản xuất vàng hàng đầu châu Phi - đã tăng tỷ lệ vàng khai thác trong nước được ngân hàng trung ương mua vào trong khuôn khổ chương trình tích lũy vàng quốc gia.

Nigeria cũng thúc đẩy các kế hoạch đa dạng hóa dự trữ ngoại hối, trong đó vàng ngày càng được xem là một lựa chọn quan trọng để củng cố nền tảng tài chính quốc gia, theo các đánh giá của các tổ chức quốc tế như Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Hội đồng Vàng Thế giới.

Tại Tanzania, khoảng 20% sản lượng vàng từ các công ty khai khoáng và thương nhân được yêu cầu bán cho ngân hàng trung ương nhằm phục vụ mục tiêu xây dựng dự trữ quốc gia. Trong khi đó, Guinea tăng cường kiểm soát hoạt động cấp phép và xuất khẩu khoáng sản để nâng cao vai trò quản lý của nhà nước và giữ lại nhiều giá trị hơn trong nước.

Xe tải chở hàng tại mỏ vàng Buzwagi, Tanzania. Ảnh: Wikipedia

Theo bà Thea Fourie, Trưởng bộ phận phân tích khu vực Trung Đông và châu Phi của S&P Global Market Intelligence, giá vàng tăng cao đã góp phần thúc đẩy xu hướng này. Bà cho rằng đây là một phần của quá trình chuyển dịch địa chính trị rộng lớn hơn, trong đó nhiều quốc gia tìm cách giảm phụ thuộc vào đồng USD, xây dựng các hệ thống thanh toán thay thế và tăng cường sử dụng đồng nội tệ trong thương mại.

Đối với các nước sản xuất vàng ở châu Phi, sự thay đổi của môi trường tài chính toàn cầu đang khiến vàng trở thành công cụ quan trọng trong nỗ lực củng cố chủ quyền kinh tế.

Nỗ lực giành lại giá trị từ vàng

Bên cạnh việc tăng dự trữ vàng, các chính phủ châu Phi cũng đang tìm cách giữ lại nhiều giá trị hơn từ nguồn tài nguyên trong nước bằng cách siết chặt quản lý khai khoáng và thay đổi cách thức vàng được đưa từ mỏ đến thị trường quốc tế.

Ghana đã mở rộng chương trình mua vàng của ngân hàng trung ương. Tanzania cũng tăng cường các quy định liên quan đến bán vàng trong nước và xây dựng dự trữ quốc gia. Guinea siết chặt việc cấp phép, kiểm soát xuất khẩu nhằm thúc đẩy chế biến trong nước.

Tại Guinea, chính quyền đã hủy bỏ một số giấy phép khai khoáng bị đánh giá là hoạt động kém hiệu quả, đồng thời hạn chế xuất khẩu vàng chưa qua chế biến nhằm khuyến khích phát triển ngành tinh luyện nội địa. Namibia tiếp tục duy trì các hạn chế đối với xuất khẩu khoáng sản thô để gia tăng giá trị thu được trong nước.

Hoạt động khai thác vàng tại Tanzania. Ảnh:Enough Project/Mining Technology

Hoạt động khai thác vàng thủ công - vốn thường nằm ngoài hệ thống chính thức - cũng ngày càng được nhiều chính phủ xem xét như một phần của nền kinh tế vàng hợp pháp. Các nước đang tìm cách đưa khu vực này vào quản lý chính thức, giảm buôn lậu và tăng nguồn thu thuế.

“Những chương trình này có thể giúp các quốc gia giữ lại nhiều giá trị hơn từ tài nguyên khoáng sản thông qua việc giảm buôn lậu, đưa hoạt động khai thác thủ công vào hệ thống quản lý và tạo điều kiện phát triển ngành tinh luyện cũng như các lĩnh vực liên quan”, bà Collett cho biết.

Tuy nhiên, quá trình này vẫn gặp nhiều khó khăn. Nhiều thợ mỏ quy mô nhỏ vẫn hoạt động ngoài hệ thống chính thức do thiếu vốn, hạn chế tiếp cận thị trường và thiếu hỗ trợ kỹ thuật.

“Khi giá hàng hóa tăng, khoảng cách giữa quy định pháp lý và thực tế vận hành của ngành ngày càng rõ hơn, khiến một phần giá trị vẫn tiếp tục chảy ra ngoài hệ thống chính thức”, bà Collett cảnh báo.

Làn sóng “chủ nghĩa dân tộc tài nguyên” gia tăng tại Sahel

Tại khu vực Sahel, các chính quyền quân sự ở Mali và Burkina Faso đang thúc đẩy mạnh hơn vai trò kiểm soát của nhà nước đối với ngành khai khoáng, coi đây là một phần trong nỗ lực giảm sự phụ thuộc kinh tế vào các đối tác phương Tây.

Tại Mali, Tổng thống Assimi Goita đã tiến hành tái cơ cấu ngành khai khoáng, mở rộng sự tham gia của nhà nước và thúc đẩy năng lực chế biến trong nước. Sau khi quan hệ với Pháp rạn nứt, Nga trở thành một đối tác quan trọng hơn của Mali, trong khi chính quyền nước này đang phát triển một nhà máy tinh luyện vàng do nhà nước kiểm soát tại Bamako.

Burkina Faso cũng tăng cường vai trò của nhà nước trong lĩnh vực khai khoáng và tìm cách mở rộng dự trữ vàng quốc gia. Cùng với Mali và Niger trong Liên minh các quốc gia Sahel, Burkina Faso thúc đẩy hợp tác kinh tế sâu rộng hơn, trong đó có những thảo luận về khả năng tăng cường phối hợp tiền tệ.

Tuy nhiên, phần lớn các mỏ vàng quy mô lớn trong khu vực vẫn do các công ty nước ngoài vận hành do năng lực kỹ thuật trong nước còn hạn chế.

Theo bà Fourie, xu hướng này phản ánh làn sóng chủ nghĩa dân tộc tài nguyên đang gia tăng, xuất phát từ áp lực tài chính và những thách thức an ninh.

“Các chính phủ này cũng đang mở rộng quan hệ với những đối tác ngoài phương Tây, qua đó định hình lại các mối quan hệ thương mại và ngoại giao lâu nay”, bà nhận định.

Dù vậy, giới phân tích cảnh báo việc tăng cường kiểm soát của nhà nước có thể làm giảm sức hút đầu tư nếu các quy định thiếu minh bạch hoặc không được thực thi nhất quán.

Chặng đường dài để làm chủ chuỗi giá trị vàng

Vàng Tanzania. Ảnh minh họa: fricagoldsuppliers.com

Dù nhiều chính phủ châu Phi đang thúc đẩy các chính sách mới, việc kiểm soát toàn bộ chuỗi giá trị vàng vẫn còn là một chặng đường dài. Để chuyển từ khai thác sang tinh luyện, định giá ngay trong nước, các quốc gia cần đầu tư lâu dài vào hạ tầng, nguồn nhân lực và năng lực công nghiệp.

Việc xây dựng các nhà máy tinh luyện đạt chuẩn quốc tế và thu hút nguồn vốn bền vững sẽ cần thời gian, ngay cả khi các chính phủ đang nỗ lực tăng quyền kiểm soát đối với ngành vàng.

“Niềm tin của nhà đầu tư bắt đầu suy giảm khi các biện pháp được đưa ra thiếu minh bạch hoặc không có sự tham vấn đầy đủ với các bên liên quan”, bà Beverly Ochieng, chuyên gia phân tích cấp cao của Control Risks, nhận định.

Một số quốc gia đã tìm cách cân bằng giữa việc tăng cường kiểm soát và duy trì niềm tin của nhà đầu tư bằng cách xây dựng khung pháp lý rõ ràng, đồng thời duy trì đối thoại với doanh nghiệp.

Hiện tại, phần lớn giá trị tạo ra từ vàng châu Phi vẫn tiếp tục chảy ra nước ngoài.

“Điều đáng theo dõi là liệu các doanh nghiệp khai khoáng do nhà nước quản lý có thể đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế, đưa vàng ra thị trường và tự tham gia quá trình định giá hay không. Cuối cùng, yếu tố quyết định là liệu chính phủ có đủ ổn định để theo đuổi tiến trình này đến cùng”, bà Ochieng nói.

Dù còn nhiều thách thức, nhiều nhà phân tích cho rằng xu hướng hiện nay khó đảo ngược.

“Tôi cho rằng trong dài hạn, ngày càng nhiều chính phủ châu Phi sẽ tìm cách bảo đảm toàn bộ chuỗi giá trị được giữ lại trong nước. Có thể trong vài thập kỷ tới, chúng ta sẽ chứng kiến một dạng ‘OPEC vàng’ hình thành từ các quốc gia châu Phi”, bà Ochieng dự báo.

Hải Vân/Báo Tin tức và Dân tộc