Cuộc đua địa chính trị giành ảnh hưởng, tài nguyên và quyền lực tại châu Phi

Tài nguyên thiên nhiên đang trở thành trọng tâm trong các mối quan hệ hợp tác của châu Phi, trong khi các quốc gia trên lục địa này ngày càng mong muốn bảo đảm quyền tự chủ về kinh tế. (Nguồn: Unsplash)

Sự thay đổi trong các đối tác

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng châu Phi hiện đang trải qua một “làn sóng thức tỉnh chính trị lần thứ hai” (second political re-awakening), khi các thế lực bên ngoài ngày càng tích cực tìm cách mở rộng ảnh hưởng và phân chia lại không gian lợi ích trên lục địa đen.

Tài nguyên thiên nhiên đang trở thành trọng tâm trong các mối quan hệ hợp tác của châu Phi, trong khi các quốc gia trên lục địa này ngày càng mong muốn bảo đảm quyền tự chủ về kinh tế.

Trong một cuộc trao đổi với Modern Diplomacy, Giáo sư David Shinn, thuộc Trường Elliott về Quan hệ quốc tế, Đại học George Washington (Mỹ), đã chia sẻ những nhận định và quan sát của mình về những thay đổi sâu sắc đang diễn ra, các thách thức mới nổi cũng như triển vọng tương lai của châu Phi.

Giáo sư David Shinn, thuộc Trường Elliott về Quan hệ Quốc tế, Đại học George Washington. (Nguồn: Modern Diplomacy)

Giáo sư David Shinn khẳng định, trong những năm qua, thay đổi lớn nhất tại châu Phi đến từ sự tác động của xu hướng đa cực.

Phần lớn các nhà lãnh đạo châu Phi đã tận dụng xu hướng đa cực nhằm tìm kiếm lợi ích từ tất cả các bên bên ngoài đang hoạt động tại châu Phi.

Trong số đó có các cường quốc châu Âu, Bắc Mỹ, Ấn Độ, Nhật Bản, Hàn Quốc và những đối tác tương đối mới như Thổ Nhĩ Kỳ, các quốc gia vùng Vịnh và Brazil.

Khi một số đối tác truyền thống giảm mức độ hiện diện tại châu Phi, những đối tác khác lại tăng cường vai trò. Điều này mang lại cho các nước châu Phi nhiều lựa chọn hơn. Đây là một thay đổi địa chính trị quan trọng đang góp phần định hình lại châu Phi, ít nhất trong ngắn hạn.

Giáo sư David Shinn cho rằng, rất khó để chỉ ra một khu vực nào tại châu Phi đang phát triển tốt hơn khu vực nào, bởi hầu như nơi nào cũng có ít nhất một quốc gia đang trở thành “lực cản” đối với sự phát triển chung.

Những khu vực gặp nhiều khó khăn nhất hiện nay là Trung Phi, khu vực Sahel và vùng Sừng châu Phi. Trong khi đó, Nam Phi, các quốc gia ven biển Tây Phi, Bắc Phi và các nước thành viên Cộng đồng Đông Phi (EAC) đang có tình hình tương đối tốt hơn. Tuy nhiên, ngay cả những khu vực này cũng có một số quốc gia hoạt động có phần yếu hơn về chính trị và/hoặc kinh tế.

Tổng thống Pháp Emmanuel Macron và người đồng cấp Kenya William Ruto chụp ảnh chung cùng các nhà lãnh đạo châu Phi khác trong lễ bế mạc Hội nghị thượng đỉnh Africa Forward 2026, diễn ra tại Nairobi, ngày 12/5. (Nguồn: Getty Images)

Những biến chuyển khó dự đoán

Các cường quốc và những bên có ảnh hưởng trên thế giới đang gia tăng sự quan tâm đối với châu Phi, trong khi các quốc gia châu Phi cũng chủ động lựa chọn đối tác phát triển. Đánh giá về động thái này, Giáo sư David Shinn cho biết, mức độ quan tâm của các nước bên ngoài đối với châu Phi thường thay đổi theo từng năm, hoặc ít nhất là theo từng thập niên.

Giáo sư David Shinn dẫn chứng, nhiều nước châu Âu và Mỹ đã giảm mức độ can dự vào châu Phi, song điều này có thể thay đổi khi các chính phủ mới lên nắm quyền tại những nước này.

Các quốc gia vùng Vịnh hiện cũng đang tập trung nhiều hơn vào tình hình Trung Đông do tác động của cuộc xung đột với Iran, đồng thời có những dấu hiệu cho thấy những nước này đang giảm mức độ can dự tại châu Phi. Bên cạnh đó, cuộc xung đột đã chấm dứt những nỗ lực gần đây của Tehran nhằm khôi phục quan hệ với một số khu vực ở châu Phi.

Hay trong 15 năm qua, Thổ Nhĩ Kỳ đã hoạt động rất tích cực tại châu Phi. Tuy nhiên, liệu xu hướng này có tiếp tục sau khi Tổng thống Recep Tayyip Erdogan rời cương vị hay không vẫn là một câu hỏi. Ngoài ra, Ấn Độ và Nhật Bản cũng hoàn toàn có thể nhanh chóng tăng cường can dự và trở thành những nhân tố gây bất ngờ lớn tại châu Phi trong tương lai gần.

Chuyên gia này nhấn mạnh, bức tranh về sự hiện diện của các cường quốc và các đối tác bên ngoài tại châu Phi mà chúng ta thấy ngày nay chắc chắn sẽ thay đổi. Trong một số trường hợp, những thay đổi đó có thể diễn ra sớm hơn chúng ta tưởng.

Bởi lẽ, một số nước nhìn nhận rõ những cơ hội mà châu Phi mang lại, nhất là khi dân số của lục địa này ngày càng tăng và tiềm năng kinh tế ngày càng lớn.

(theo Modern Diplomacy)

Ngọc Anh