Cuộc chiến ở Iran đánh vào 'huyết mạch' thương mại toàn cầu?

Iran là một trong những quốc gia sản xuất dầu mỏ chủ chốt và có vị trí chiến lược, đối diện bán đảo Ả Rập giàu năng lượng qua eo biển Hormuz - nơi có khoảng 20% nguồn cung dầu toàn cầu được trung chuyển. Bất kỳ leo thang căng thẳng nào tại khu vực này đều có nguy cơ làm gián đoạn dòng chảy dầu ra thị trường quốc tế và đẩy giá năng lượng tăng mạnh.

Tình trạng hàng loạt tàu thuyền mắc cạn tại khu vực Vịnh cùng nguy cơ tê liệt ở eo biển Hormuz đang tạo ra những tác động lan rộng, không chỉ giới hạn trong ngành dầu khí mà còn ảnh hưởng đáng kể đến nhiều lĩnh vực kinh tế khác.

Khói bốc lên tại thủ đô Tehran, Iran ngày 1/3. (Ảnh: Getty)

Phân bón có nguy cơ hỏng

Theo công ty phân tích dữ liệu thương mại Kpler, có khoảng 33% lượng phân bón trên thế giới, bao gồm lưu huỳnh và amoniac được vận chuyển qua eo biển Hormuz. Những loại phân bón này được chất lên các tàu chở hàng ở Qatar, Ả Rập Xê-út hoặc Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) với nhiều điểm đến khác nhau, từ Ấn Độ và Trung Quốc đến Brazil và các nước châu Phi.

Theo phân tích hồi tháng 6 của Kpler, "không có lựa chọn thay thế khả thi nào" cho tuyến vận tải đường biển ở Vịnh Mexico, đồng thời lưu ý "các tuyến đường bộ bị hạn chế bởi năng lực của đường ống dẫn và xe tải".

Vì phần lớn phân bón được sản xuất bằng lượng lớn khí đốt hoặc dầu mỏ, sự tăng vọt giá hydrocarbon do xung đột với Iran có thể tạo ra hiệu ứng domino đối với giá phân bón.

Sản xuất nhựa

Theo phân tích được công bố ngày 2/3 bởi công ty tư vấn Argus Media, cuộc xung đột ở Trung Đông cũng đe dọa đến các trung tâm xuất khẩu polymer lớn ở Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất.

Công ty Argus Media cho biết khu vực này sản xuất tới 23 triệu tấn polyethylene - một trong những loại nhựa được sử dụng rộng rãi nhất trên thế giới - mỗi năm, chiếm 15% sản lượng toàn cầu.

Theo chính quyền địa phương, cảng Jebel Ali của Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, trung tâm xuất khẩu sản phẩm dầu mỏ đã bốc cháy. Truyền thông địa phương đưa tin một cơ sở cảng khác ở Kuwait cũng phải tạm ngừng hoạt động sau khi mảnh vỡ rơi xuống gần đó.

Các tuyến vận chuyển mở rộng

Một số công ty vận tải biển lớn trên thế giới tuyên bố họ đang tránh eo biển Hormuz do rủi ro mà cuộc xung đột quân sự trong khu vực gây ra. Các công ty bảo hiểm cũng tăng đáng kể phí bảo hiểm đối với những tàu đi qua khu vực Trung Đông.

Trong điều kiện này, việc di chuyển qua Vịnh trở nên tốn kém hoặc bất khả thi đối với tàu chở hàng. Theo Armateurs de France, hiện có 60 tàu mang cờ Pháp hoặc thuộc sở hữu của các công ty Pháp đang bị mắc cạn ở Vịnh Ba Tư.

Cột khói bốc lên từ cảng Jebel Ali sau vụ tấn công do Iran thực hiện ở Dubai. (Ảnh: Getty)

Công ty Maersk của Đan Mạch và công ty CMA CGM của Pháp cũng chính thức thông báo tạm ngừng những chuyến vận chuyển qua eo biển Hormuz cũng như chuyến vận chuyển qua kênh đào Suez, nối biển Đỏ với Địa Trung Hải. Những con tàu đó giờ phải đi vòng quanh châu Phi để đến châu Âu từ Trung Đông và châu Á, một hành trình vòng vèo dài vài nghìn km.

Cùng với đó, Tập đoàn vận tải biển Đan Mạch Maersk quyết định "tạm ngừng tất cả các chuyến tàu đi qua Eo biển Hormuz cho đến khi có thông báo mới" với lý do bảo đảm an toàn. Hãng cho biết các tàu của họ sẽ chuyển hướng sang Mũi Hảo Vọng, đồng thời các văn phòng đại diện tại UAE, Qatar và Oman cũng tạm thời đóng cửa.

Rủi ro về thực phẩm

Tình trạng vận chuyển hàng hóa bất ổn cũng gây gián đoạn việc vận chuyển hàng đến Trung Đông, một khu vực phụ thuộc một phần vào nhập khẩu lương thực đối với nhiều phương tiện vận tải đi qua eo biển Hormuz.

Ví dụ, trong một chiến dịch quân sự của Mỹ tại Iran vào tháng 6/2025, toàn bộ các lô hàng gạo cho khu vực này bị chặn lại ở Ấn Độ.

Giá dầu đậu tương thế giới trong phiên giao dịch 2/3 vọt lên mức cao nhất trong hơn hai năm, sau khi giá dầu thô tăng đột biến do các cuộc tấn công của Mỹ và Israel nhằm vào Iran vào cuối tuần qua.

Theo đó, hợp đồng dầu đậu tương giao tháng 5/2026 trên Sàn giao dịch Chicago có thời điểm tăng tới 3,9% lên hơn 63 USD/lb và đang hướng tới phiên tăng giá thứ sáu liên tiếp. Bắt nhịp đà tăng này, giá dầu cọ trên sàn Kuala Lumpur cũng có lúc tăng tới 1,1% lên 4.086 ringgit (khoảng 1.046 USD) mỗi tấn.

Máy bay không người lái của Iran tấn công căn cứ hải quân UAE tại Abu Dhabi. (Video: Al Jazeera)

Ảnh hưởng đến các nền kinh tế

DP World đã tạm ngừng hoạt động tại cảng Jebel Ali Port, cảng container lớn nhất Trung Đông và là trụ cột của nền kinh tế Dubai, sau khi một bến tàu bốc cháy do mảnh vỡ từ tên lửa bị đánh chặn.

Cảng biển này cùng khu thương mại tự do liền kề đóng góp khoảng 36% GDP của Dubai. Đồng thời, hàng trăm tàu thuyền gần eo biển Hormuz phải neo tại chỗ do lo ngại Iran có thể đóng cửa tuyến vận tải quan trọng bậc nhất thế giới.

Trong ngắn hạn, nếu các tuyến vận chuyển tiếp tục được duy trì thông suốt, thị trường có thể ổn định trở lại sau cú sốc ban đầu. Tuy nhiên, nếu tín hiệu gián đoạn kéo dài có thể kích hoạt một chu kỳ tăng giá mới, làm gia tăng áp lực lạm phát và tác động lan rộng đến thị trường tài chính toàn cầu.

Hiện tại, các quan chức Liên minh châu Âu (EU) cho biết Iran chưa chính thức đóng cửa eo biển Hormuz. Tuy nhiên, vẫn chưa thể khẳng định Iran có đóng cửa eo biển này trong tương lai không khi cuộc xung đột vẫn tiếp tục leo thang.

Kông Anh (Nguồn: Tổng hợp)