Cửa voóng nhà sàn Mường: Những quy ước xưa gửi lại hôm nay

Nhà sàn của người Mường được thiết kế rất nhiều cửa voóng. Ảnh: Út Mười

Nhiều quy ước rõ ràng trong từng ô cửa sổ

Nhà sàn từ lâu đã trở thành biểu tượng trong đời sống của đồng bào Mường. Mỗi ngôi nhà không chỉ là nơi sinh hoạt của nhiều thế hệ, mà còn chứa đựng những tri thức dân gian được tích lũy qua thời gian. Từ vị trí gian thờ, bếp lửa đến cầu thang, mọi chi tiết đều được sắp đặt theo những quan niệm truyền thống.

Ngay cả những ô cửa sổ trên nhà sàn cũng mang những ý nghĩa riêng. Theo người Mường ở xã Yên Phú, trên ngôi nhà sàn truyền thống thường có nhiều cửa voóng, như voóng lại, voóng đông, voóng khạp, voóng buồng và voóng đốc. Dù đều là cửa sổ, mỗi voóng lại gắn với một không gian và một chức năng riêng.

Voóng lại là cửa sổ ở khu vực tiếp khách. Theo phong tục trước đây, khi gia đình có người qua đời, phần khung của cửa voóng lại sẽ được tháo ra để tạo khoảng mở rộng, đưa quan tài ra khỏi nhà. Tuy nhiên, theo sự thay đổi của đời sống và kiến trúc nhà ở, phong tục này ngày nay hầu như không còn, các gia đình thường đưa quan tài ra theo cửa chính.

Cửa Voóng Đông của ngôi nhà, được xem là vị trí cao và trang trọng nhất (là cửa ngoài cùng bên trái trong ảnh). Ảnh: Việt Hà

Đặc biệt nhất là voóng đông - cửa voóng chính của ngôi nhà, được xem là vị trí cao và trang trọng nhất. Đây là nơi dành cho các cụ cao tuổi, những người có vai vế và được con cháu kính trọng trong gia đình, dòng họ khi đón khách, lễ tết hay có việc trọng.

Trao đổi với phóng viên, ông Quách Thanh Hương (70 tuổi, xã Yên Phú, tỉnh Phú Thọ) cho biết, trước kia, chỗ ngồi của từng người đều được quy định rất rõ. Voóng đông là nơi dành cho các cụ cao tuổi, người có vai vế trong gia đình hoặc dòng họ.

"Bây giờ không còn khắt khe như trước, con cháu có thể ngồi ở nhiều vị trí hơn, nhưng mỗi khi nhà có khách, có việc trọng hay ngày lễ, tết, vị trí này vẫn được nhường cho người lớn tuổi như một cách thể hiện sự kính trọng", ông Hương cho hay.

Nếu voóng đông gắn với sự tôn kính dành cho các bậc cao niên, thì voóng khạp lại gắn với đời sống lao động. Đây là cửa sổ nằm bên trái ngôi nhà, cạnh lối ra sạp phơi, nơi người Mường thường phơi lúa, ngô, khoai, sắn sau mỗi vụ mùa.

Các cửa voóng nhìn từ phía trong ngôi nhà sàn. Ảnh: Việt Hà

Ở gian trong cùng là voóng buồng, gắn với không gian sinh hoạt của các nàng dâu trong gia đình. Cách bố trí này phản ánh nếp sống của gia đình nhiều thế hệ và sự phân chia không gian theo quan niệm truyền thống của người Mường.

Ngoài ra còn có voóng đốc, tuy nhiên theo các bậc cao niên, ngày nay loại cửa voóng này ít còn xuất hiện do kiến trúc nhà sàn đã có nhiều thay đổi theo nhu cầu sinh hoạt.

Giữ nếp nhà - giữ tri thức dân gian

Theo ông Quách Thanh Hương, cùng với sự phát triển của xã hội, nhiều quy ước trong ngôi nhà sàn đã trở nên linh hoạt hơn. Tuy nhiên, tinh thần cốt lõi vẫn được gìn giữ.

Ví như trong các dịp lễ, tết, cưới hỏi hay khi đón khách quý, voóng đông vẫn là vị trí ưu tiên dành cho người cao tuổi và người có vai vế trong gia đình.

Gian bếp cũng được thiết kế cửa voóng để đón ánh sáng tự nhiên. Ảnh: Việt Hà

Những quy ước tưởng như giản dị ấy lại góp phần giáo dục con cháu về đạo lý kính trên, nhường dưới, biết coi trọng ông bà, cha mẹ và giữ gìn nề nếp gia đình. Không cần những lời răn dạy dài dòng, chính cách sắp xếp không gian trong ngôi nhà đã trở thành bài học trực quan về văn hóa ứng xử của người Mường.

Ngày nay, nhiều ngôi nhà sàn truyền thống đã được cải tạo hoặc thay thế bằng nhà xây kiên cố. Dẫu vậy, trong ký ức của các bậc cao niên và trong nhiều gia đình vẫn còn lưu giữ nhà sàn, những cái tên như voóng đông, voóng lại hay voóng khạp vẫn được nhắc đến với sự trân trọng như một phần của bản sắc dân tộc.

Việc giữ gìn những ngôi nhà sàn truyền thống, không chỉ là bảo tồn một loại hình kiến trúc độc đáo, gìn giữ bản sắc văn hóa của đồng bào DTTS, mà còn là lưu lại những tri thức dân gian được gửi gắm trong từng chi tiết nhỏ.