Ký ức trong những nếp nhà

Một góc thôn Kim Hỷ, xã Văn Lang, nơi vẫn giữ được những ngôi nhà sàn cổ của người Tày.

Vết thời gian trên từng thớ gỗ

Nằm xen kẽ giữa núi rừng, những mái nhà sàn lợp ngói âm dương mờ khói bếp đã trở thành hình ảnh thân thuộc trong các bản làng của đồng bào Tày ở khu vực phía Bắc tỉnh. Mỗi nếp nhà sàn không chỉ là tổ ấm của một gia đình, là giá trị truyền thống của đồng bào người Tày mà còn là công trình kiến trúc chứa đựng những tri thức dân gian, kinh nghiệm ứng xử với tự nhiên và quan niệm sống của đồng bào qua nhiều thế hệ.

Thôn Kim Hỷ, xã Văn Lang là một trong những địa phương còn lưu giữ được nhiều nhà sàn truyền thống. Đi dọc con đường dẫn vào thôn, có thể bắt gặp những ngôi nhà mái ngói âm dương nối nhau theo những ngõ nhỏ quanh co. Toàn thôn hiện còn hơn 150 ngôi nhà sàn, phần lớn có tuổi đời từ 80 năm, có ngôi nhà đã tồn tại gần 200 năm.

Mỗi căn nhà là một câu chuyện, gắn với một gia đình, một dòng họ và những đổi thay của bản làng. Ngôi nhà sàn của ông Nông Đức Chí ở thôn Kim Hỷ đã có tuổi đời hơn nửa thế kỷ. Trải qua bao mùa mưa nắng, bộ khung gỗ vẫn vững chãi, những cây cột lớn, hệ thống xà, kèo, xuyên và sàn nhà đã sẫm màu thời gian nhưng không hề có dấu hiệu mục ruỗng.

Ngôi nhà sàn của gia đình ông Nông Đức Chí ở thôn Kim Hỷ, xã Văn Lang vẫn giữ nguyên kiến trúc truyền thống khi để bếp nấu ăn giữa nhà sàn.

Ông Nông Đức Chí kể: Theo quan niệm của người Tày, “tậu trâu, lấy vợ, làm nhà” là những việc trọng đại trong đời người đàn ông. Ngày trước, con trai cả thường ở lại cùng bố mẹ và thừa hưởng ngôi nhà của gia đình. Những người con trai thứ phải tự chuẩn bị gỗ từ lúc còn thanh niên, khi đến tuổi dựng vợ, có điều kiện là bắt tay làm nhà, gây dựng một mái ấm riêng.

Ngôi nhà của ông Nông Đức Chí được dựng theo kiểu năm gian, hai chái, kết cấu phổ biến trong kiến trúc nhà truyền thống của người Tày. Để lợp kín phần mái, gia đình phải sử dụng gần năm vạn viên ngói âm dương. Những viên ngói nhỏ, một viên ngửa, một viên úp, đan xen nhau thành lớp mái bền chắc, vừa che mưa nắng, vừa tạo độ thông thoáng cho ngôi nhà.

Người Tày ngày xưa không tính độ rộng của ngôi nhà bằng mét vuông như hiện nay. Họ thường nói nhà có ba sáu, bốn hai, năm hai hay năm sáu cột; mái lợp ba nghìn hoặc năm nghìn tàu lá cọ; nhà ngói thì tính bằng ba vạn hay năm vạn viên ngói. Ngôi nhà lớn hay nhỏ, vì thế, chỉ mang ý nghĩa tương đối.

Điều quan trọng hơn là qua căn nhà, người ta có thể phần nào thấy được sự sung túc, chăm chỉ và vị thế của gia chủ trong cộng đồng. Đứng dưới mái nhà ấy, dễ dàng cảm nhận được dấu vết của thời gian trên từng thớ gỗ, viên ngói, bậc cầu thang. Nhưng điều còn lại không chỉ là một công trình kiến trúc, mà còn là nếp sống của nhiều thế hệ trong cùng một gia đình, một bản làng.

Trao truyền nét đẹp văn hóa

Rời Kim Hỷ, chúng tôi đến thôn Khuân Bang, xã Chợ Mới. Trong không gian bản làng yên bình, những ngôi nhà sàn mái ngói nổi bật giữa những vườn cây ăn quả. Trong thôn hiện còn khoảng bốn mươi ngôi nhà sàn mang đậm kiến trúc truyền thống. So với trước đây, số lượng nhà sàn trong thôn đã giảm đi, nhưng những nếp nhà còn lại vẫn tạo thành một quần thể tương đối hài hòa. Thôn cũng là một trong những địa điểm được tỉnh lựa chọn để hỗ trợ xây dựng, phát triển thành điểm du lịch cộng đồng.

Những năm gần đây, một số ngôi nhà được tu sửa, phục dựng. Người dân bắt đầu chỉnh trang khuôn viên, tổ chức không gian sinh hoạt và đón khách theo hướng du lịch cộng đồng. Từ chỗ chỉ là nơi ở, nhà sàn dần trở thành điểm dừng chân để du khách trải nghiệm đời sống bản địa.

Ông Dương Văn Đạt, người dân ở thôn Khuân Bang, phấn khởi khoe, từ khi thôn được lựa chọn xây dựng điểm du lịch cộng đồng, gia đình đã đầu tư thêm homestay kết hợp nhà hàng phục vụ du khách. Công trình vẫn giữ kiến trúc nhà sàn truyền thống của người Tày, nhưng được cải tiến một số hạng mục để phù hợp với nhu cầu lưu trú, ăn uống và trải nghiệm văn hóa của du khách.

So với Khuân Bang, người dân thôn Nam Mẫu, xã Ba Bể có nhiều kinh nghiệm hơn trong việc khai thác kiến trúc nhà sàn truyền thống để phát triển du lịch. Qua quá trình làm du lịch, nhiều hộ đã chủ động cải tạo, bổ sung phòng nghỉ, khu vệ sinh và các tiện ích cần thiết nhằm đáp ứng nhu cầu sinh hoạt hiện đại của du khách. Tuy nhiên, phần lớn các ngôi nhà vẫn giữ được dáng vẻ đặc trưng, kết cấu mái, sàn cùng không gian văn hóa truyền thống trong ngôi nhà sàn của đồng bào Tày.

Ở nhiều bản làng, những ngôi nhà sàn nằm san sát nhau và vẫn giữ kiểu bưng vách bằng những tấm tre đan.

Bên cạnh chức năng cư trú, nhà sàn của người Tày ở một số nơi đã mang thêm những giá trị mới. Đó còn là không gian để giới thiệu ẩm thực, làn điệu dân ca, hát Then, đàn Tính, các nghi lễ và sinh hoạt truyền thống của đồng bào Tày đến với du khách.

Dưới mái nhà ấy, những đứa trẻ được sinh ra và lớn lên; những đám cưới, lễ mừng, nghi thức thờ cúng tổ tiên được tổ chức; những câu chuyện của gia đình được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Qua bao mùa mưa nắng chúng vẫn chở che cho các thế hệ người Tày, gìn giữ hơi ấm gia đình và những giá trị văn hóa được bồi đắp qua thời gian.

Có thể màu ngói sẽ thêm rêu, những cây cột sẽ càng sẫm lại, nhưng chừng nào dưới mái nhà ấy vẫn còn tiếng nói cười, còn bếp lửa và còn những người muốn gìn giữ di sản của cha ông, thì hồn cốt của bản làng Tày vẫn còn được tiếp nối.

Vi Diễn