'Cú hích' để ngành công nghiệp vật liệu chuyển hướng 'xanh hóa'

Người dân đang dần tiếp cận nguồn vật liệu "xanh", thân thiện với môi trường. Ảnh: N.Lộc

"Xanh hóa" ngành vật liệu vẫn đối mặt với nhiều thách thức

Thời gian qua, Chính phủ, Bộ Xây dựng đã ban hành nhiều chính sách, văn bản quan trọng nhằm thúc đẩy phát triển, khuyến khích sản xuất, sử dụng vật liệu xây không nung, vật liệu tái chế, vật liệu tiết kiệm năng lượng, vật liệu phát thải thấp và các sản phẩm VLXD thân thiện môi trường.

Thống kê của Bộ Xây dựng cho thấy, cả nước hiện có khoảng 2.900 cơ sở sản xuất vật liệu xây không nung đang hoạt động với tổng công suất thiết kế khoảng 12,4 tỷ viên quy tiêu chuẩn/năm, chiếm khoảng 40% tổng công suất thiết kế vật liệu xây. Năm 2025, sản lượng sản xuất đạt trên 7,2 tỷ viên quy tiêu chuẩn, tiêu thụ khoảng 6,7 tỷ viên.

Bên cạnh đó, một số dòng vật liệu hoàn thiện và bao che công trình có tính năng tiết kiệm năng lượng cũng được nghiên cứu, sản xuất và ứng dụng. Đặc biệt, việc nhiều doanh nghiệp tận dụng tro, xỉ, thạch cao, xỉ lò cao, phế thải công nghiệp làm nguyên liệu cho sản xuất xi măng, bê tông, vật liệu xây không nung và các sản phẩm vật liệu khác bước đầu tạo ra chuyển biến tích cực trong tư duy phát triển ngành theo hướng kinh tế tuần hoàn.

Tại Hội thảo về vật liệu xây dựng xanh diễn ra mới đây, Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Văn Sinh chia sẻ, nhiều sản phẩm VLXD trong nước đã từng bước tiếp cận các hệ thống chứng nhận xanh, chứng nhận môi trường và các yêu cầu kỹ thuật cao của thị trường trong nước, khu vực và quốc tế.

“Những kết quả nêu trên cho thấy, phát triển VLXD xanh, tiết kiệm năng lượng, thân thiện môi trường không còn là định hướng mang tính khuyến khích đơn thuần, mà đã từng bước đi vào thực tiễn sản xuất và thị trường” - ông Sinh cho biết.

Phát triển đô thị "xanh" cần bắt đầu từ ngành công nghiệp sản xuất VLXD. Ảnh: N.Lộc

Bên cạnh kết quả tích cực, các ý kiến cho rằng, quá trình chuyển đổi, phát triển VLXD xanh vẫn đang gặp những thách thức nhất định. Trong đó, phải kể đến như áp lực về chi phí đầu tư ban đầu cho đổi mới công nghệ còn ở mức cao; sức ép cạnh tranh ngày càng lớn; người tiêu dùng vẫn quen sử dụng vật liệu truyền thống nên khả năng hấp thụ thị trường đối với vật liệu xanh còn cao; hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật đối với một số loại vật liệu mới cần tiếp tục hoàn thiện.

Đặc biệt, cơ chế khuyến khích thúc đẩy phát triển vật liệu xanh chưa thật sự đủ mạnh. Việc tiếp cận tín dụng xanh, ưu đãi đầu tư, ưu đãi thuế và các công cụ tài chính hỗ trợ chuyển đổi xanh vẫn còn là vấn đề mà nhiều doanh nghiệp quan tâm xong chưa được tháo gỡ...

Ông Lê Quang Hùng - Chủ tịch Hội Bê tông Việt Nam - cho rằng, việc dán nhãn vật liệu xanh do nhiều tổ chức thực hiện với tiêu chí chưa thống nhất dẫn đến thiếu đồng bộ và gây khó khăn cho thị trường. Vì vậy, cần xây dựng một bộ tiêu chí chung, minh bạch, xác định rõ thế nào là “xanh” và cách thức đánh giá, kiểm chứng các tiêu chí đó.

Đồng quan điểm, từ góc độ đơn vị sản xuất VLXD, đại diện Công ty CP Eurowindow cho biết, để đầu tư sản xuất sản phẩm xanh có chi phí rất cao, cần sớm dán nhãn để phân biệt các sản phẩm “xanh”. Ngoài ra, vấn đề tiếp cận tín dụng xanh của ngân hàng vẫn còn nhiều khó khăn…

Mặc dù đánh giá hành trình phát triển VLXD xanh còn nhiều thách thức, song các ý kiến cũng đồng tình cho rằng: Dư địa phát triển VLXD xanh còn rất lớn. Đồng thời, việc phát triển thành công thị trường VLXD xanh còn được kỳ vọng giúp tiết kiệm hàng triệu USD khi Việt Nam vẫn nhập khẩu đáng kể VLXD, đặc biệt là các mặt hàng cao cấp.

Cần “cú hích” đủ mạnh

Các chuyên gia cho rằng, trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, tốc độ đô thị hóa nhanh, ngành VLXD - đóng vai trò then chốt và nền tảng trong sự phát triển đô thị - phải đổi mới mạnh mẽ cả về tư duy phát triển và phương thức quản lý, hướng tới các giải pháp xanh, thông minh và bền vững.

Ngành cần chuyển từ mô hình phát triển dựa nhiều vào khai thác tài nguyên, lao động và mở rộng công suất sang mô hình phát triển dựa nhiều hơn vào công nghệ, quản trị hiện đại, đổi mới sáng tạo, tiết kiệm tài nguyên, tiết kiệm năng lượng, kinh tế tuần hoàn, phát thải thấp và nâng cao giá trị gia tăng.

Điều này càng trở nên cấp thiết, trong bối cảnh Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia được ban hành đang tạo ra "luồng gió mới" thay đổi tư duy để ngành VLXD phát triển theo chiều sâu hơn, hiện đại hơn, xanh hơn.

Bà Nguyễn Thị Tâm - Giám đốc Trung tâm Môi trường & Cơ khí xây dựng, Viện Vật liệu xây dựng (Bộ Xây dựng) - cho biết, xu hướng thế giới là giảm tiêu thụ năng lượng trong các công trình bằng cách sử dụng vật liệu từ nguồn tài nguyên tái tạo; vật liệu thân thiện với sức khỏe con người. Sử dụng vật liệu cách âm, vật liệu sinh học, phân hủy sinh học được quan tâm. Sử dụng công nghệ và vật liệu thông minh trở thành xu hướng.

“Giải pháp và chiến lược cần thiết là hoàn thiện các tiêu chuẩn, xây dựng chính sách hỗ trợ và khuyến khích sử dụng vật liệu tái chế và tái tạo. Xây dựng các công cụ quản lý, chính sách hỗ trợ phát triển vật liệu tiết kiệm năng lượng, vật liệu tái chế, vật liệu mới” - bà Tâm đề xuất.

Đồng thời, cần chú trọng xây dựng hạ tầng tái chế chất thải, hạ tầng kiểm soát chất lượng sản phẩm. Xây dựng cơ sở dữ liệu về vật liệu xanh, vật liệu tiết kiệm năng lượng, vật liệu tái chế, vật liệu mới để nhà sản xuất, người tiêu dùng lựa chọn.

Ông Lê Văn Kế - Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học công nghệ, môi trường và Vật liệu xây dựng (Bộ Xây dựng) - cho biết, Chiến lược phát triển vật liệu xây dựng Việt Nam thời kỳ 2021-2030, định hướng đến năm 2050 đã xác định rõ quan điểm phát triển ngành theo hướng hiệu quả, bền vững; đáp ứng cơ bản nhu cầu trong nước; từng bước tăng xuất khẩu; tiếp cận và ứng dụng nhanh thành tựu khoa học, công nghệ; sử dụng hiệu quả tài nguyên; hạn chế tối đa ảnh hưởng tới môi trường; khuyến khích các thành phần kinh tế tham gia đầu tư, phát triển ngành.

Theo đó, Bộ Xây dựng đang tiếp tục hoàn thiện văn bản quy phạm pháp luật liên quan để cụ thể hóa các định hướng nêu trên, bao gồm Nghị định quản lý VLXD thay thế Nghị định số 09/2021/NĐ-CP; Thông tư quản lý chất lượng sản phẩm, hàng hóa VLXD thay thế cho Thông tư số 10/2024/TT-BXD.

Cần có chính sách khuyến khích đủ mạnh để hấp dẫn doanh nghiệp sản xuất vật liệu "xanh"

Điểm đáng chú ý trong Dự thảo Nghị định thay thế là định hướng xây dựng khung quản lý, phát triển VLXD theo hướng gắn với chuyển đổi xanh, chuyển đổi số, kinh tế tuần hoàn, tiết kiệm tài nguyên, năng lượng, giảm phát thải và nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước.

Cho rằng ngành xây dựng có tiềm năng lớn trong tái chế chất thải rắn xây dựng và tái sử dụng làm VLXD, PGS,TS. Văn Viết Thiên Ân (Trường Đại học Xây dựng Hà Nội) đề nghị cần sớm hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, chính sách ưu đãi (thuế, tỷ lệ sử dụng); áp dụng các công cụ kinh tế như thuế tài nguyên, thuế carbon nhằm hạn chế vật liệu truyền thống.

Đồng thời, Nhà nước cần tăng cường giám sát thực thi, hỗ trợ doanh nghiệp đầu tư công nghệ, phát triển hệ thống phân loại và chuỗi cung ứng vật liệu tái chế; thúc đẩy kinh tế tuần hoàn, hợp tác công - tư và nâng cao nhận thức xã hội.

Có thể nói, quá trình chuyển đổi xanh của ngành xây dựng nói chung, lĩnh vực VLXD nói riêng, sẽ còn nhiều việc phải làm. Đó là quá trình đòi hỏi "cú hích" đủ mạnh cũng như sự đồng hành và phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan quản lý, nhà khoa học, doanh nghiệp và cả người tiêu dùng trong việc hoàn thiện thể chế, phát triển công nghệ, xây dựng thị trường, thay đổi thói quen tiêu dùng và thúc đẩy sử dụng vật liệu xanh trong thực tiễn./.

PHỐ HIẾN