Chuyển từ trao tặng sang trao cơ hội

Phó Chủ tịch Thường trực Ủy ban MTTQ Việt Nam TPHCM Trương Thị Bích Hạnh trao học bổng Nguyễn Hữu Thọ đến học sinh, sinh viên hoàn cảnh khó khăn. Ảnh: VIỆT DŨNG

Tối 17-10, Ban Thường trực Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam phát động Tháng cao điểm “Vì người nghèo” năm 2026 (từ ngày 17-10 đến 18-11).

Tại TPHCM, Ủy ban MTTQ Việt Nam thành phố cũng triển khai nhiều hoạt động chăm lo như xây dựng, sửa chữa nhà đại đoàn kết; trao học bổng, phương tiện sinh kế, thẻ bảo hiểm y tế… Điểm đáng chú ý là định hướng chuyển từ hỗ trợ trước mắt sang giảm nghèo bền vững, để nguồn lực xã hội được dẫn đến đúng người, đúng nhu cầu, giúp người dân ổn định cuộc sống và tự vươn lên.

Đằng sau mỗi hoàn cảnh khó khăn là một câu chuyện riêng: người cao tuổi sống một mình trong căn phòng trọ; người lao động tự do mất thu nhập sau một lần tai nạn; em học sinh có nguy cơ nghỉ học giữa chừng vì gia đình túng thiếu; người mắc bệnh nan y không có điều kiện chữa trị... Nhiều gia đình có thu nhập nhỉnh hơn chuẩn cận nghèo, nhưng chỉ cần người trụ cột ngã bệnh hay mất việc là rơi vào khó khăn ngay.

Bởi vậy, nghèo không thể chỉ nhận diện qua ngưỡng thu nhập, mà còn phải tính đến mức độ dễ tổn thương và khả năng chống chịu của mỗi gia đình trước biến cố. Một phần quà có thể giúp gia đình vượt qua tháng khó, còn một chỗ học nghề, việc làm, thẻ bảo hiểm y tế hay mái nhà vững chãi sẽ giúp họ đứng vững lâu dài. Giảm nghèo bền vững vì thế là sự dịch chuyển từ trao tặng sang trao cơ hội, kết hợp hỗ trợ kịp thời với đồng hành dài hạn, giúp người còn sức lao động tự vươn lên, đồng thời chăm lo thường xuyên cho người không còn khả năng tự lo liệu.

Trao cơ hội cũng là giữ gìn phẩm giá của người nhận: một phần quà được trao kín đáo, một lời hỏi han tôn trọng, một quyết định có tiếng nói của chính gia đình được giúp đỡ. Sự tử tế nằm ở cả cách trao, không riêng ở món quà được trao.

Mỗi gia đình vướng ở một điểm nghẽn riêng, nên trước hết phải nhận diện được khó khăn cụ thể của từng nhà ngay tại cơ sở. Cũng cần quan tâm các hộ thu nhập nhỉnh hơn chuẩn cận nghèo nhưng chưa ổn định, lao động phi chính thức thiếu bảo đảm an sinh, người cao tuổi cô đơn, người nhập cư gặp khó khăn khi tiếp cận dịch vụ công. Chăm lo những nhóm dễ tổn thương ấy cũng là cách phòng ngừa nghèo và tái nghèo.

Có thể nghiên cứu lấy hộ gia đình làm đơn vị lập hồ sơ nhu cầu giản dị, cập nhật thường xuyên, từ đó phối hợp các nguồn lực thành gói hỗ trợ phù hợp, đủ sức thay đổi hoàn cảnh, thay vì phân bổ dàn trải. Mặt trận và các đoàn thể phát huy vai trò nắm bắt nhu cầu, vận động, kết nối nguồn lực; chính quyền cơ sở phối hợp rà soát, bảo đảm hỗ trợ đúng đối tượng, đúng chính sách, tạo điều kiện tiếp cận học nghề, việc làm và các dịch vụ thiết yếu.

Điều cần tránh là chỉ chăm lo theo danh sách có sẵn mà bỏ sót những trường hợp vừa phát sinh khó khăn, chưa kịp được nhận diện và hỗ trợ. Sự phối hợp này cần duy trì thường xuyên, không chỉ trong đợt cao điểm.

Điều quan trọng không kém là cách đo lường kết quả. Số tiền huy động, số phần quà đã trao hay số căn nhà bàn giao cho biết quy mô triển khai, nhưng chưa cho biết cuộc sống của người dân đã thay đổi ra sao. Vì vậy, cùng với huy động và phân bổ nguồn lực, cần theo dõi kết quả, lắng nghe phản hồi của bà con để đồng hành và kịp điều chỉnh cách làm.

Truyền thống tương thân tương ái từ lâu đã là nguồn vốn xã hội đặc biệt của TPHCM. Hưởng ứng Tháng cao điểm “Vì người nghèo” năm 2026, cán bộ, công chức, viên chức, người lao động được vận động đóng góp một ngày lương; doanh nghiệp có thể chung tay bằng việc làm, học bổng nghề, đóng bảo hiểm đầy đủ cho người lao động; người dân có thể góp bằng sự quan tâm đến hàng xóm quanh mình. Điều cần làm là chuyển nguồn vốn ấy từ những đợt cao điểm thành một mạng lưới đồng hành thường xuyên.

Khi tấm lòng được tổ chức bằng sự thấu hiểu nhu cầu thật của từng gia đình và tinh thần trách nhiệm, người nghèo sẽ có thêm điều kiện ổn định cuộc sống, từng bước vươn lên. Đó cũng là cách để tinh thần “không để ai bị bỏ lại phía sau” được thể hiện bằng những thay đổi cụ thể trong từng cuộc đời.

PGS-TS NGUYỄN ĐỨC LỘC

Viện trưởng Viện Nghiên cứu đời sống xã hội